İnsanlıq tarixi boyunca ən çox müzakirə olunan və heç vaxt aktuallığını itirməyən mövzulardan biri taleyin yazısı ilə insan iradəsinin gücü arasındakı münasibətdir. Hər bir insan həyatının müəyyən anlarında dayanıb öz-özünə sual verir: Yaşadıqlarım əvvəlcədən yazılmış bir ssenaridirmi, yoxsa mən öz taleyimi öz əllərimlə qururam. Bu sualın cavabı nə tam şəkildə bəli, nə də qəti şəkildə xeyrdir. Çünki həyat təkcə qara və ağ rənglərdən ibarət deyil, onun saysız-hesabsız çalarları vardır. Tale və iradə də məhz bu çalarların içində bir-birinə qarışan, lakin mahiyyətcə fərqli olan iki böyük anlayışdır. Tale insanın seçə bilmədiyi başlanğıcdır. İnsan harada doğulacağını, hansı ailədə dünyaya gələcəyini, hansı sosial və iqtisadi şəraitdə böyüyəcəyini özü müəyyən etmir. O, zamanın və məkanın müəyyən nöqtəsində gözlərini açır və artıq formalaşmış bir dünyanın içinə daxil olur. Bu baxımdan taleyin yazısı həyat kitabının ilk səhifələridir. Bu səhifələr dəyişdirilə bilməz, çünki onlar artıq yazılmışdır. Lakin kitabın davamı hələ yazılmamışdır və qələm insanın öz əlindədir. Məhz burada iradənin gücü meydana çıxır. İradə insanın seçim etmək bacarığıdır. Ona verilmiş ağıl, şüur və vicdan vasitəsilə insan qarşısına çıxan yollar arasında seçim edir. Bu seçimlər kiçik görünsə də zamanla böyük nəticələr doğurur. Bir qərar insanın həyat istiqamətini dəyişə bilər. Bir cəsarətli addım illərlə davam edən tərəddüdü sona çatdıra bilər. Bir səbirli davranış böyük fəlakətin qarşısını ala bilər. Bu isə göstərir ki, iradə yalnız daxili bir xüsusiyyət deyil, həm də həyatın formalaşdırıcı qüvvəsidir. Fəlsəfi baxımdan yanaşdıqda tale zərurəti, iradə isə azadlığı təmsil edir. Zərurət insanın nəzarətindən kənarda olan qanunları və şərtləri ifadə edir. Azadlıq isə həmin şərtlər daxilində seçim etmək imkanını bildirir. İnsan nə tam azaddır, nə də tam məcburdur. O, müəyyən çərçivələr içində azaddır. Bu çərçivələr taleyin sərhədləridir. Seçimlər isə iradənin təzahürüdür. Bu baxımdan insan həyatın həm aktyoru, həm də müəyyən mənada müəllifidir. Ona verilmiş səhnədə rolunu oynayır, lakin rolun necə ifa olunacağı onun özündən asılıdır. Tarixə nəzər saldıqda taleyin ağır şərtlərinə baxmayaraq güclü iradə ilə zirvəyə yüksəlmiş saysız-hesabsız insan görürük. Onların bəziləri yoxsulluq içində böyümüş, bəziləri müharibə və çətinliklər yaşamış, bəziləri isə cəmiyyətin ədalətsizliyi ilə qarşılaşmışdır. Lakin onları fərqləndirən məhz iradələrinin gücü olmuşdur. Onlar taleyi bəhanə etməmiş, əksinə onu meydan oxuma kimi qəbul etmişlər. Bu isə sübut edir ki, taleyin təqdim etdiyi şərait son nəticəni müəyyən etmir. Nəticəni müəyyən edən insanın həmin şəraitə münasibətidir. Psixoloji baxımdan iradə insanın daxili dayanıqlığı ilə sıx bağlıdır. Güclü iradəyə malik insan çətinlik qarşısında sınmır. O, uğursuzluğu öz şəxsiyyətinə qarşı hökm kimi deyil, təcrübə kimi qəbul edir. Belə insan anlayır ki, hər məğlubiyyət yeni bir dərsdir və hər sınaq inkişaf üçün bir imkandır. Zəif iradəli insan isə ilk maneədə geri çəkilir, taleyi günahlandırır və məsuliyyətdən yayınır. Halbuki məsuliyyət iradənin əsas dayağıdır. İnsan məsuliyyət daşıdığını dərk etdikcə seçimlərinə daha ciddi yanaşır və nəticələrin sahibinə çevrilir. Dini baxımdan tale və iradə bir-birinə zidd deyil, əksinə bir-birini tamamlayır. Taleyə iman insanı təvəkkülə çağırır, lakin bu təvəkkül fəaliyyətsizlik demək deyil. İnsan üzərinə düşəni etməli, səbəblərə sarılmalı, çalışmalı və səy göstərməlidir. Nəticə isə Uca Yaradanın hökmünə həvalə edilir. Bu yanaşma insanı həm təvazökar edir, həm də məsuliyyətli. O, anlayır ki, hər şey onun əlində deyil, lakin heç nə də onun səyindən kənarda deyil. Bu tarazlıq insanın mənəvi kamilliyə doğru addımlamasına səbəb olur. Həyatın müxtəlif mərhələlərində insan elə hadisələrlə qarşılaşır ki, onları əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq mümkün olmur. Xəstəliklər, itkilər, gözlənilməz dəyişikliklər taleyin qaçılmaz səhifələri kimi görünür. Lakin məhz belə anlarda iradənin gücü özünü daha aydın göstərir. İnsan ya ümidsizliyə qapılır, ya da daxilində yeni bir güc kəşf edir. Bəzən ən böyük inkişaf məhz ən böyük sınaqlardan sonra baş verir. Bu isə göstərir ki, taleyin ağır səhifələri belə iradənin gücü ilə mənaya çevrilə bilər. Tale insanın qarşısına yol ayrıcında dayanan işarə kimidir. O, istiqamətləri göstərir, lakin hansı yolu seçəcəyinə qərar vermir. Qərar insanın özünə aiddir. Bu qərarlar isə zamanla insanın xarakterini formalaşdırır. Xarakter isə taleyin gələcək səhifələrini yazan ən mühüm amildir. Çünki insanın düşüncə tərzi, əxlaqi dəyərləri və həyat prinsipləri onun atacağı addımları müəyyən edir. Beləliklə, iradə yalnız konkret qərarların deyil, bütövlükdə şəxsiyyətin formalaşmasında əsas rol oynayır.

Nəticə etibarilə demək olar ki, taleyin yazısı ilə iradənin gücü həyatın iki ayrılmaz tərəfidir. Tale bizə başlanğıc verir, iradə isə istiqamət. Tale sınaq təqdim edir, iradə cavab verir. Tale çərçivə yaradır, iradə isə həmin çərçivə daxilində məzmunu formalaşdırır. Həyat nə tam yazılmış bir ssenaridir, nə də tamamilə boş bir səhifədir. O, yarısı verilmiş, yarısı isə insanın şüurlu seçimlərinə həvalə olunmuş bir kitabdır. Bu kitabın necə tamamlanacağı insanın əzmindən, məsuliyyətindən, mənəvi dəyərlərindən və ən əsası güclü iradəsindən asılıdır. Həqiqi müdriklik taleyi qəbul etməklə yanaşı, iradə ilə çalışmaqda, verilmiş ömrü mənalı seçimlərlə zənginləşdirməkdə və hər sınağı kamilliyə aparan bir pillə kimi dəyərləndirməkdədir. İnsan taleyin yazısını dəyişməyə bilər, lakin o yazının içində öz mövqeyini, öz münasibətini və öz mənəvi yüksəlişini müəyyən etməyə qadirdir. Məhz bu güc insanı dəyərli və məsuliyyətli varlıq edən ən ali xüsusiyyətdir.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist.

27.02.2026