XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ən böyük faciələrdən biri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş Xocalı soyqırımıdır. Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı birləşmələrinin Xocalı şəhərinə hücumu nəticəsində yüzlərlə dinc sakin – qadınlar, uşaqlar və qocalar qətlə yetirilmiş, minlərlə insan yaralanmış və əsir götürülmüşdür. Bu hadisə yalnız hərbi əməliyyat deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir. Tarixdə baş verən faciələrin xalqın yaddaşında yaşamasında ən mühüm vasitələrdən biri ədəbiyyatdır. Ədəbiyyat hadisələri yalnız fakt kimi deyil, həm də mənəvi-psixoloji təcrübə kimi qoruyur. Xocalı faciəsi Azərbaycan ədəbiyyatında çox qısa müddətdə əksini tapmış, poeziya, nəsr, publisistika və dram sahəsində onlarla əsərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu mövzu milli ədəbiyyatda Qarabağ müharibəsi ədəbiyyatı adlanan yeni istiqamətin əsas nüvəsini təşkil etmişdir.

Xocalı mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatına daxil olması 1990-cı illərin əvvəllərində yazıçılar hadisənin canlı şahidi olduqları üçün əsərlər emosional və sənədli xarakter daşıyırdı. Yazıçılar üçün məqsəd yalnız bədii təsvir deyil, həm də: faciənin unudulmaması, dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, milli yaddaşın qorunması idi. Bu səbəbdən Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında ağı və mərsiyə xarakterli poeziya, müharibə nəsri və psixoloji hekayələr, sənədli publisistika, dram əsərləri şəklində işlənmişdir.

         Poeziya Xocalı faciəsinə ilk reaksiya verən ədəbi sahə olmuşdur. Şairlər hadisəni fakt kimi deyil, mənəvi sarsıntı kimi təqdim etmişlər. Bəxtiyar Vahabzadə Xocalı mövzusuna həsr etdiyi şeirlərində bu hadisəni bütöv millətin faciəsi kimi təqdim edir. Onun “Şəhidlər”, “Ana fəryadı”, “Qarabağ harayı” tipli şeirlərində Xocalı insanlığın faciəsi səviyyəsinə qaldırılır. Şairin poeziyasında əsas motivlər: ana obrazı, körpə ölümü, susan dünya, haqq və ədalət. Vahabzadə Xocalını yalnız azərbaycanlıların deyil, bəşəriyyətin sınağı kimi təqdim edir.                                               Məmməd Arazın Qarabağ mövzulu şeirlərində Xocalı torpağın ağrısı kimi verilir. Onun “Ayağa dur Azərbaycan”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Vətən mənə oğul desə” ruhunda yazdığı şeirlərdə Xocalı milli oyanışın simvoludur. Şair üçün Xocalı: torpağın qanayan yarasıdır. Burada torpaq – ana, xalq isə onun övladı kimi təqdim edilir.

         Zəlimxan Yaqub Xocalını türk dünyasının ortaq dərdi kimi təqdim edir. Onun “Xocalı harayı”, “Şəhid şəhər”, “Türkün qan yaddaşı” mövzulu şeirlərində faciə yalnız bir xalqın yox, bütün türklüyün faciəsi kimi verilir. Onun şeirlərində əsas ideya intiqam deyil, ədalətin bərpasıdır.

         Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvəsi”, “Qarabağ”, “Şəhidlər yolu” kimi şeirlərində Xocalı milli müqavimətin başlanğıcı kimi göstərilir. Şair Xocalını xalqın yaddaşını oyadan hadisə kimi təqdim edir.

         Ramiz Rövşənin müharibə mövzusunda yazdığı şeirlərdə Xocalı birbaşa təsvir edilməsə də, faciənin psixoloji tərəfi verilir. Onun poetikasında: sükut, qorxu, itirilmiş uşaqlıq motivləri Xocalı ilə əlaqələndirilir.

         Nəsr əsərləri faciəni daha realist və sənədli şəkildə təqdim etmişdir. Burada şahid xatirələri, psixoloji travma və qaçqın həyatı əsas mövzudur.

         Aqil Abbas Qarabağ müharibəsi nəsrinin əsas nümayəndələrindəndir. Onun: “Dolu” romanı – müharibənin reallığını, insan talelərini, Qarabağ ağrısını və Xocalıdan sonra dəyişən psixologiyanı göstərir. Əsərdə Xocalı birbaşa hadisə kimi deyil, müharibənin dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur.

         Elçin Hüseynbəylinin hekayələrində müharibənin insan psixologiyasına təsiri verilir. Onun “Qaçqın”, “Qarabağ hekayələri” silsiləsində Xocalıdan sonra doğma yurdunu itirən insanların taleyi göstərilir. Burada əsas mövzu: yurd itkisi, kimlik böhranı, travmadır.

         Dramaturq Əli Əmirlinin Qarabağ mövzusunda yazdığı səhnə əsərlərində Xocalı faciəsi müharibənin mənəvi nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu əsərlərdə əsas diqqət insan psixologiyasına yönəlir.

         Xocalı haqqında yazılmış publisistik əsərlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərlər tarixlə ədəbiyyat arasında körpüdür. Ən mühüm nümunələr: “Xocalı şahidləri danışır” – şahid ifadələri toplusu, “Xocalı – XX əsrin faciəsi” sənədli yazıları, jurnal və qəzet publisistikası, müharibə gündəlikləri. Bu mətnlər bədii əsərlərin yaranmasına da material vermişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı artıq coğrafi məkan deyil, bədii simvoldur. Xocalı aşağıdakı mənaları ifadə edir: məsumiyyətin qətli, susan dünya, milli oyanış, şəhidlik zirvəsi, yaddaş. Xocalı soyqırımına aid olan əsərlərdə tez-tez istifadə olunan obrazlar vardır. Bunlara qarı, qanı, ananı, uşağı, gecəni misal göstərmək olar. Xüsusilə “qar üstündə qan” motivi Azərbaycan poeziyasında Xocalının əsas poetik simvoluna çevrilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir: tarixi yaddaşın qorunması, milli özünüdərk, beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət, mənəvi təsəlli və şəhidlərin yaşadılması.  Ədəbiyyat burada sadəcə sənət deyil, milli müqavimət formasıdır. Yazıçı və şairlər hadisəni unutmağa qoymamaq üçün bədii sözün gücündən istifadə etmişlər. Xocalı soyqırımı Azərbaycan ədəbiyyatında geniş və çoxşaxəli şəkildə əks olunmuşdur. Poeziya hadisənin emosional-mənəvi tərəfini, nəsr isə psixoloji və real tərəfini açmışdır. Publisistika faktları qorumuş, dram isə faciənin insan talelərində yaratdığı sarsıntını göstərmişdir. Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız tarixi hadisə kimi deyil, milli yaddaşın əsas simvollarından biri kimi formalaşmışdır. Fiziki olaraq məhv edilən şəhər ədəbiyyatda yaşayır və bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Ədəbiyyat sübut edir ki, tarix təkcə arxivlərdə deyil, insanların yaddaşında və bədii mətnlərdə yaşayır.

         26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı dünya ədəbiyyatında da geniş işlənmişdir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır. Bu faciə nəticəsində 613 dinc sakin öldürülmüş, 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər isə əsir götürülmüşdür. Hadisə yalnız milli tarix üçün deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilmişdir (Human Rights Watch, 1992).

         Xocalı faciəsi dünya ədəbiyyatında müxtəlif janr və janristik istiqamətlərdə əks olunmuşdur: sənədli nəsr, jurnalistika, bədii roman, hekayə, dram və poeziya. Bu mövzu beynəlxalq oxucu üçün həm tarixi hadisə, həm də ümumbəşəri insanlıq dramı kimi işlənmişdir. Xocalı hadisəsi dünya ictimaiyyətinə ilk növbədə sənədli yazılar və jurnalistika vasitəsilə çatdırılmışdır. Beynəlxalq media və hüquq təşkilatlarının hesabatları faciəni faktlar və şahid ifadələri ilə təqdim etmişdir.

Əsas nümunələr:

Thomas de Waal, “Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War” (2003)

         De Waal faciəni Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixi kontekstində təqdim edir və hadisənin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsinə diqqət çəkir.

Human Rights Watch, “Bloodshed in the Caucasus” (1992–1993)

Xocalı hadisəsini etnik təmizləmə nümunəsi kimi təqdim edən sənədli hesabatlar.

Jennifer Bleyer, “Voices from Xocalı” (2005)

Qərb oxucusu üçün Xocalı faciəsini şəxsiyyətlər və qaçqınların xatirələri üzərindən təqdim edən əsər. Faciə yalnız fakt kimi deyil, insanlıq dramı olaraq göstərilir.

         Bədii roman və hekayələr vasitəsilə Xocalı faciəsi psixoloji və humanitar kontekstdə işlənmişdir. Hadisə insan taleləri üzərindən dünya oxucusuna çatdırılır.

Sophie Pinkham, “The Ghost of Xocalı” (2010)

Hadisəni bir neçə ailənin hekayəsi üzərindən təsvir edir, oxucuya emosional və tarixi perspektiv təqdim edir.

Ara Papyan, “Blood of the Innocents” (2012)

Münaqişəni qlobal miqyasda təqdim edən hekayələr toplusunda Xocalı hadisəsi etnik təmizləmə və müharibənin insanlıq dramı kimi işlənir.

         Xocalı mövzusu dünya poeziyasına da daxil olmuşdur, xüsusilə müharibə, soyqırım və insan hüquqları mövzusunda yazan şairlər tərəfindən.

Carolyn Forché – müasir insan hüquqları və soyqırım mövzularında şeirlərində Xocalıya toxunur.

John Berger – müharibə və faciə mövzusunda şeirlərində Xocalı və oxşar hadisələri nümunə kimi göstərir.

Poeziya vasitəsilə hadisə həm emosional təsir, həm də universal humanitar mesaj kimi oxucuya çatdırılır.

         Dünya ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə əsas funksiyanı yerinə yetirir:

Tarixi yaddaşın qorunması – hadisənin gələcək nəsillərə ötürülməsi

İnsan hüquqları və soyqırımın ifşası – beynəlxalq oxucuya etnik təmizləmə məsələsinin çatdırılması

Milli faciədən ümumbəşəri dərs çıxarmaq – Xocalı tək bir xalqın faciəsi deyil, bütün bəşəriyyətin dərsi kimi təqdim olunur

Humanitar empatiyanın formalaşdırılması – oxucu faciəni emosional səviyyədə yaşayır

         Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında digər soyqırımları ilə müqayisə edilərək işlənmişdir:

Holokost və Ruanda soyqırımı ilə oxşar yanaşmalar: insanlıq dramı, qadın və uşaq itkisi, psixoloji təsir

Müxtəlif müəlliflərin yanaşmaları: jurnalistika faktlar üzərində, bədii roman insan taleyi üzərində, poeziya emosional təsir üzərində fokuslanır

         Bu yanaşma dünya oxucusuna Xocalını ümumbəşəri problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Xocalı soyqırımı dünya ədəbiyyatında tədricən, lakin əhəmiyyətli şəkildə işlənmişdir. Sənədli nəsr hadisəni fakt və şahid ifadələri ilə təqdim edir, bədii roman və hekayələr hadisəni psixoloji və humanitar baxımdan işıqlandırır, poeziya isə faciənin emosional təsirini dünya oxucusuna çatdırır. Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında üniversal faciə və soyqırım nümunəsi kimi formalaşmış, milli faciə universal insanlıq problemi olaraq təqdim edilmişdir. Dünya ədəbiyyatı vasitəsilə Xocalı həm unudulmaz hadisə kimi qorunur, həm də gələcək nəsillərə tarixi və humanitar dərs verir.

Ədəbiyyat siyahısı

de Waal, Thomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, 2003.

Human Rights Watch. Bloodshed in the Caucasus. New York: HRW, 1992–1993.

Bleyer, Jennifer. Voices from Xocalı. New York: Global Press, 2005.

Pinkham, Sophie. The Ghost of Xocalı. London: Crescent Books, 2010.

Papyan, Ara. Blood of the Innocents. Boston: Eastern Press, 2012.

Forché, Carolyn. The Poetry of Witness: Writing About Human Rights. New York: W.W. Norton, 2014.

Berger, John. And Our Faces, My Heart, Brief as Photos. London: Bloomsbury, 1984.

Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. Xocalı Soyqırımı: Tarixi Faktlar və Sənədlər. Bakı: XİN, 2002.