İnsan dünyaya göz açdığı ilk gündən bəri bir sualın cavabını axtarır, həyatın mənası nədir deyə düşünür. Bu sual min illərdir filosofları, alimləri, şairləri və mütəfəkkirləri düşündürmüşdür. Hər dövr bu suala öz baxış bucağından cavab verməyə çalışmışdır. Lakin bütün bu axtarışların mərkəzində dəyişməyən bir həqiqət dayanır, sevgi. Sevgi həyatın bəzəyi deyil, onun mahiyyətidir. İnsan sevməyi bacarmırsa, qazandığı sərvət, əldə etdiyi şöhrət və topladığı bilik belə ona həqiqi mənəvi rahatlıq gətirə bilməz.

Professor Salahaddin Halil sevgini insanın mənəvi yüksəlişinin əsas şərtlərindən biri hesab edir. Onun fikrincə, insanı kamilləşdirən yalnız bilik deyil, biliyin məhəbbətlə vəhdətidir. Elm insanın ağlını zənginləşdirir, sevgi isə onun qəlbini nurlandırır. Ağıl yolu göstərir, sevgi isə o yolla getməyə güc verir. Buna görə də həyatın mənası yalnız düşünməkdə deyil, həm də duymaqda, sevməkdə və yaşatmaqdadır.Professorun fəlsəfi düşüncərində sevgi adi hiss kimi deyil, mənəvi idrakın ən yüksək pilləsi kimi təqdim olunur. İnsan yalnız sevdiyi zaman qarşısındakı varlığın dəyərini dərk edir. Sevgisiz baxış əşyanı görür, sevgili baxış isə mahiyyəti anlayır. Məhz buna görə sevgi insanı zahirdən batinə aparan mənəvi körpüdür.

Əbu Turxan imzası ilə yayımlanan hikmətli fikirlərdən birində deyilir: "Eşqsiz insan tək ölümdən yox, həyatdan da qorxur. Ancaq eşq ölümdən qorxmur." Bu fikir sevginin insan ruhuna verdiyi qüdrəti ifadə edir. Qorxu insanı kiçildir, sevgi isə böyüdür. Sevən insan çətinlikdən qaçmır, çünki onun daxilində ümid və inam yaşayır.

Səlahəddin Xəlilin düşüncələrinə görə, sevgi insanı yalnız başqa bir insana bağlamır. O, insanı həyata, Vətənə, həqiqətə, elmə, gözəlliyə və Allaha bağlayan mənəvi körpüdür. İnsan hansı dəyəri sevərsə, zamanla özü də həmin dəyərin daşıyıcısına çevrilər. Buna görə sevgi tərbiyənin də, mənəviyyatın da, mədəniyyətin də təməlidir.

Əbu Turxanın başqa bir hikmətli sözü belədir: "Sevgi ancaq işıqlı adamların qismətidir. Qara qəlblər işıqdan qorxur." Bu aforizm bizə xatırladır ki, sevgi yalnız hiss deyil, həm də daxili saflıqdır. Qəlbi kin, paxıllıq və nifrətlə dolu olan insan həqiqi sevgini yaşaya bilməz. Sevgi əvvəlcə insanın daxilini işıqlandırır, sonra isə ətrafını nurlandırır.Əlbəttə.

Sevgi insanın daxili aləmini zənginləşdirən, onun mənəvi sərhədlərini genişləndirən ilahi bir nemətdir. Professor Səlahəddin Xəlil yazır ki, insanın həqiqi böyüklüyü yalnız ağlının qüdrəti ilə deyil, qəlbinin genişliyi ilə də ölçülür. Qəlb nə qədər sevgiyə açıq olarsa, insan bir o qədər kamilləşər. Çünki sevgi insanı yalnız başqalarını anlamağa deyil, həm də özünü tanımağa aparır. Özünü tanıyan insan isə həyatın mənasını daha dərindən dərk edir.

Həyatın mənası yalnız yaşamaq deyil, yaşatmaqdır. İnsan arxasında sevgi, mərhəmət və xeyirxahlıq qoymadıqca ömrünün illəri çox olsa da, mənəvi ömrü qısa olar. Professor Səlahəddin Xəlilin fəlsəfi düşüncələrində insan daim öz mənəviyyatı üzərində işləməli, sevgini gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevirməlidir. Çünki sevgi yalnız hiss olunmamalı, əmələ çevrilməlidir. Gözəl söz, xoş münasibət, mərhəmət, bağışlamaq və paylaşmaq da sevginin müxtəlif təzahür formalarıdır.

Əbu Turxanın hikmətli fikirlərindən biri belədir: "Sevgi məsafə tanımır, məsafə yalnız sevgisiz ürəklər üçündür." Bu fikir göstərir ki, həqiqi sevgi məkan və zaman sərhədlərindən daha böyükdür. İki ürək arasında səmimiyyət varsa, kilometrlər belə onları ayıra bilmir. Əgər qəlblər uzaqdırsa, yanaşı yaşamaq belə insanları yaxın edə bilmir. Deməli, yaxınlıq məsafə ilə deyil, mənəvi bağlılıqla ölçülür.

Professor Səlahəddin Xəlil insanın mənəvi azadlığından bəhs edərkən göstərir ki, sevgi heç vaxt məcburiyyət qəbul etmir. Məcburiyyət itaət yarada bilər, lakin sevgi yarada bilməz. Sevgi yalnız azad qəlbin seçimidir. İnsan sevdikcə daxilən zənginləşir, verdikcə yoxsullaşmır, əksinə, mənəvi baxımdan daha da varlanır. Bu səbəbdən sevgi insan ruhunun tükənməyən sərvətidir.

Əbu Turxan yazır: "İnsan sevdiyi qədər yaşayır." Bu qısa fikir böyük bir həyat fəlsəfəsini ifadə edir. Ömrün uzunluğu deyil, onun sevgi ilə dolu olması əsl xoşbəxtliyin ölçüsüdür. İnsan başqalarının qəlbində nə qədər gözəl iz buraxırsa, bir o qədər uzun yaşayır. Maddi sərvətlər zamanla yox olur, lakin sevgi ilə edilən yaxşılıqlar yaddaşlarda və qəlblərdə yaşayır.

Həqiqi sevgi insanı yalnız xoş günlərdə deyil, çətin anlarda da sınayır. Fədakarlıq, sədaqət, səbir və etibar sevginin möhkəm dayaqlarıdır. Professor Səlahəddin Xəlilin fəlsəfi baxışlarına görə, sevgi insanı mənəvi cəhətdən böyüdür, onu öz mənfəətindən uca dəyərlər uğrunda yaşamağa sövq edir. Buna görə sevgi təkcə emosional hiss deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyətdir. İnsan həyatının ən böyük uğuru nə qazandığı sərvətlə, nə tutduğu vəzifə ilə, nə də əldə etdiyi şöhrətlə ölçülür. Əsl uğur onun qəlbində yaşatdığı sevgi, vicdan və mərhəmətlə ölçülür. Professor Səlahəddin Xəlil insanın mənəvi inkişafından bəhs edərkən göstərir ki, həyatın həqiqi dəyəri insanın daxilində formalaşan mənəvi aləmdir. Xarici zənginlik keçicidir, daxili zənginlik isə insanı ömrünün sonuna qədər müşayiət edir. Sevgi də məhz bu daxili zənginliyin ən parlaq təzahürüdür. Sevməyi bacaran insan yalnız başqalarının deyil, öz ruhunun da xilaskarına çevrilir.

Həyat hər gün insana seçim etmək imkanı verir. İnsan ya kinə, nifrətə və laqeydliyə üz tutacaq, ya da sevgini, xeyirxahlığı və mərhəməti seçəcək. Bu seçim insanın taleyini müəyyənləşdirir. Sevgi seçilən yerdə bağışlamaq asanlaşır, ümid artır, inam möhkəmlənir. Sevgi olmayan yerdə isə ən gözəl sözlər belə mənasını itirir. Buna görə də sevgi təkcə hiss deyil, həm də həyat tərzidir. İnsan hər gün sevgini seçməklə öz mənəvi dünyasını yenidən qurur.

Əbu Turxanın hikmətli düşüncələrində sevgi insan ruhunun ən uca halı kimi təqdim olunur. Onun aforizmləri insanı yalnız sevməyə deyil, sevginin məsuliyyətini dərk etməyə də çağırır. Sevgi qarşılıq gözləmədən verməyi, insanın daxilindəki nuru başqaları ilə bölüşməyi öyrədir. Həqiqi sevgi insanı kiçiltmir, onu ucaldır; zəiflətdiyini düşündürmür, əksinə, mənəvi cəhətdən daha da gücləndirir. Elə buna görə də sevgi insan ömrünün ən böyük müəllimi sayılır.

Sevgi həyatın mənasını dərk etməyin ən doğru yoludur. Professor Səlahəddin Xəlilin fəlsəfi düşüncələri göstərir ki, insan yalnız ağlı ilə deyil, qəlbi ilə də kamilləşməlidir. Elm insana bilik qazandırır, sevgi isə o biliyə mənəvi istiqamət verir. Qəlbində sevgi yaşayan insan həqiqəti daha aydın görür, ədaləti daha düzgün dəyərləndirir və həyatı daha dərindən anlayır. Əbu Turxanın aforizmləri də bu həqiqəti başqa bir rakursdan tamamlayır. Onlar bizə xatırladır ki, sevgi insanın daxilində yanan bir işıqdır. Bu işıq sönmədikcə insan ümidini itirmir, vicdanını qorumur, mənəvi yolundan sapmır. Həqiqi sevgi insanı həm özünə, həm cəmiyyətə, həm də Yaradanın yaratdığı bütün gözəlliklərə yaxınlaşdırır.

Deməli, həyatın mənası nə yalnız yaşamaqda, nə də sadəcə uğur qazanmaqdadır. Həyatın əsl mənası sevməkdə, sevilməkdə, xeyirxahlıq etməkdə, vicdanla yaşamaqda, həqiqətə sədaqətli olmaqda və arxada insanlıq adına gözəl iz qoymaqdadır. İnsan ömrü nə qədər uzun olursa-olsun, əgər o ömür sevgidən məhrumdursa, mənəvi baxımdan natamam qalır. Lakin sevgi ilə yaşanan qısa bir ömür belə əsrlərə örnək ola bilər. Çünki sevgi insanı yalnız bu dünyada deyil, insanların qəlbində də yaşadan, zamandan üstün olan əbədi mənəvi həqiqətdir.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. AYB, AJB-nin üzvü

03.07.2026