İnsan dünyaya ilk dəfə göz açanda nə dil bilir, nə din, nə millət, nə də sərvətin nə olduğunu anlayır. Lakin o, bir həqiqəti dərhal hiss edir: sevgini. Ananın nəfəsində, qucağının hərarətində, baxışlarının şəfqətində duyulan bu ilk hiss insan ömrünün sonuna qədər ruhu müşayiət edir. Məhz buna görə sevgi insanın sonradan qazandığı bir xüsusiyyət deyil, onun fitrətinə yazılmış ilahi əmanətdir. İnsan çörəksiz günlərlə yaşaya bilər, susuz bir müddət dözə bilər, lakin sevgisiz keçən ömür ruh üçün səhraya çevrilər. Ruhun ən böyük aclığı sevgiyə olan aclıqdır. Bu aclığı nə var-dövlət, nə şöhrət, nə hakimiyyət, nə də maddi rifah doyura bilir. Çünki ruh maddi deyil, ilahi mahiyyət daşıyır və yalnız ilahi qaynaqdan gələn sevgi ilə rahatlıq tapır.

Tarix boyu bəşəriyyətin ən böyük mütəfəkkirləri sevginin insan həyatındakı yerini izah etməyə çalışmışlar. Onların hər biri müxtəlif dillərdə danışmış, müxtəlif mədəniyyətlərdə yaşamış, lakin hamısı eyni həqiqətin ətrafında birləşmişdir: insanı ucaldan qüvvə sevgidir. Türk-islam irfanının zirvəsində duran Yunus Emrə isə bu həqiqəti sadə, lakin bütün zamanlar üçün dəyişməz sözlərlə ifadə etmişdir:

"Yaradılanı sevərik, Yaradandan ötürü."

Bu bir misra yüzlərlə fəlsəfi kitaba bərabər dərinlik daşıyır. Yunus Emrə insan sevgisini Allah sevgisindən ayırmırdı. Onun düşüncəsində insanı sevmək Allahın yaratdığı möcüzəyə hörmət etmək demək idi. O, insanın zahirinə deyil, daxilində daşıdığı ilahi nəfəsə baxmağı öyrədirdi. Çünki hər bir insan Yaradanın sənət əsəridir.

Yunus Emrənin yaşadığı dövr siyasi qarşıdurmaların, ictimai gərginliklərin və mənəvi böhranların dövrü idi. İnsanlar bir-birini dininə, mənsubiyyətinə və mənafeyinə görə ayırırdılar. Belə bir zamanda Yunus Emrə qılıncla deyil, sözlə mübarizə apardı. O, nifrətə qarşı sevgini, qürura qarşı təvazökarlığı, düşmənçiliyə qarşı qardaşlığı qoydu. O deyirdi:

"Gəlin tanış olaq, işi asan qılaq,

Sevək, sevilək, dünya kimsəyə qalmaz."

Bu misralar sadəcə poetik ifadə deyil, insanlığın mənəvi xilası üçün yazılmış bir həyat proqramıdır. Burada insanın faniliyi, dünyanın keçiciliyi və sevginin əbədiliyi böyük hikmətlə ifadə olunur. Yunus Emrə insanlara xatırladır ki, ömür qısadır, kin saxlamaq üçün deyil, könül qazanmaq üçündür.

Yunus Emrə sevgini təkcə duyğu hesab etmirdi. O, sevgini insanın həyat tərzi, davranışı və mənəvi məsuliyyəti kimi qəbul edirdi. Onun fikrincə, sevgi sözlə deyil, əməllə sübut olunur. Acı doyurmaq, kimsəsizin əlindən tutmaq, qəlb qırmamaq, bağışlamağı bacarmaq, ehtiyacı olanın dərdinə şərik olmaq, bütün bunlar sevginin dillənən formalarıdır. Çünki qəlbdə olan həqiqi sevgi mütləq davranışda özünü göstərir.

Yunus Emrə insan qəlbini Allahın təcəlli etdiyi müqəddəs məkan hesab edirdi. O yazırdı:

"Bir könül yıxdın isə,

Bu qıldığın namaz deyil."

Bu misralarda çox böyük həqiqət gizlənir. İnsan bütün ömrünü ibadətlə keçirsə belə, əgər bir könlü incidirsə, ibadətinin ruhunu itirmiş olur. Çünki Allah sevgisi ilə insan sevgisi ayrılmazdır. Könül qırmaq Kəbə dağıtmaq qədər ağır sayılır. Yunus Emrə üçün insanın ürəyi müqəddəs məbəddir.

Alman filosofu Erich Fromm yazırdı ki, "Sevgi öyrənilməsi lazım olan bir sənətdir." Yunus Emrənin irfan məktəbi də məhz bu sənəti öyrədirdi. İnsan doğulduğu kimi sevə bilmir. O, nəfsini tərbiyə etdikcə, qürurunu sındırdıqca, mərhəmətini artırdıqca sevginin həqiqi mənasını dərk edir. Deməli, sevgi təsadüfi hiss deyil, ömür boyu davam edən mənəvi tərbiyə yoludur.

Avstriyalı psixiatr Viktor Frankl insanın həyatının mənasını sevgidə gördüyünü söyləyirdi. Onun fikrincə, insan ən ağır əzabların içində belə sevməyi bacarırsa, ruhunu itirmir. Yunus Emrə də məhz bunu yaşayaraq göstərmişdi. O, yoxsulluq, çətinlik və sınaqlar içində olsa da, sevgisini itirmədi. Çünki bilirdi ki, sevgisini itirən insan əslində özünü itirir.

Fransız yazıçısı Antuan de Sent-Ekzüperi deyirdi: "Sevmək bir-birinə baxmaq deyil, eyni istiqamətə baxmaqdır." Yunus Emrənin bütün həyatı da insanları eyni istiqamətə, Allaha, mərhəmətə, doğruluğa və mənəvi kamilliyə yönəltməkdən ibarət idi. Onun sevgisi fərdi deyil, ümumbəşəri idi. O, heç kəsi ayırmır, heç kəsi kiçiltmir, hər kəsdə ilahi nuru görməyə çalışırdı.

Yunus Emrə insanın ən böyük düşməninin başqa insanlar deyil, öz nəfsi olduğunu bildirirdi. Nəfs qürur doğurur, qürur nifrət yaradır, nifrət isə sevgini öldürür. Buna görə də o, əvvəlcə insanın öz daxilini saflaşdırmasını istəyirdi. Çünki qaranlıq otağa işıq necə daxil olmursa, kin və təkəbbürlə dolu qəlbə də sevgi daxil ola bilməz.

Bu gün dünya böyük elmi nailiyyətlər əldə etmişdir. İnsan kosmosa çıxmış, süni intellekt yaratmış, okeanların dərinliklərini öyrənmişdir. Lakin bütün bunlarla yanaşı, insan qəlbində tənhalıq, ümidsizlik və mənəvi yorğunluq da artmışdır. Bunun əsas səbəbi ruhun öz əbədi qidasından, sevgidən uzaq düşməsidir. Yunus Emrənin əsrlər əvvəl dediyi hikmətli sözlər bu gün əvvəlkindən daha artıq ehtiyac duyulan mənəvi dərmandır.

İnsan ömrünün böyüklüyü yaşadığı illərlə deyil, toxunduğu qəlblərlə ölçülür. Bir insan minlərlə kitab oxuya bilər, böyük sərvətlər qazana bilər, yüksək məqamlara çata bilər, lakin arxasında sevgi qoymursa, zaman onu tez unudur. Əksinə, sevgisi ilə insanların qəlbində yer tutanlar əsrlər keçsə də yaşayırlar. Yunus Emrə bunun ən parlaq nümunəsidir. Aradan yeddi əsrdən çox keçməsinə baxmayaraq, onun sözləri bu gün də milyonlarla insanın qəlbini isidir, çünki o, insanlara nifrət deyil, sevgi miras qoymuşdur.

Yunus Emrənin sevgi anlayışının mərkəzində ilahi eşq dayanır. Onun üçün sevgi nəfsin istəyi deyil, ruhun Allaha qovuşmaq arzusudur. O, insanın qəlbini Allahın təcəlli etdiyi bir məkan hesab edir və bu qəlbin kin, həsəd, təkəbbür və nifrətdən təmizlənməsini istəyirdi. Onun məşhur misralarından biri belədir:

"Eşqin aldı bəndən məni,

Mənə səni gərək səni."

Bu misralar zahiri məhəbbətdən deyil, bəndənin Yaradanına sonsuz bağlılığından xəbər verir. Yunus Emrə üçün Allah sevgisi elə bir eşqdir ki, o, insanın bütün varlığını dəyişir, onu mənəvi cəhətdən yenidən doğurur. Belə bir sevgi insanı təkcə ibadət edən deyil, həm də mərhəmətli, səbirli, bağışlayan və xeyirxah bir şəxsiyyətə çevirir.

Yunus Emrə inanırdı ki, sevginin olmadığı yerdə ibadət də öz ruhunu itirir. Çünki ibadətin məqsədi insanı Allaha yaxınlaşdırmaqdır, Allaha yaxınlaşan insan isə mütləq Onun yaratdıqlarına da mərhəmətlə yanaşmalıdır. O, zahiri ibadətdən daha çox qəlbin saflığına üstünlük verirdi. Buna görə də insanlara ilk növbədə könül qırmamağı, ehtiyac sahibinə əl tutmağı, yoxsula mərhəmət göstərməyi və hər kəsə eyni gözlə baxmağı tövsiyə edirdi. Onun nəzərində sevgi ibadətin ruhu, mərhəmət isə sevginin meyvəsi idi.

Yunus Emrənin yaradıcılığında tez-tez rast gəlinən başqa bir fikir budur ki, insan özünü tanımadan Allahı tanıya bilməz. Öz qəlbinə enə bilməyən insan kainatın sirrini də anlaya bilməz. O, insanı daxili aləminə nəzər salmağa çağırırdı. Çünki Allahın insana bəxş etdiyi vicdan, mərhəmət və sevgi hissi ilahi həqiqətin ən yaxın təcəssümüdür. İnsan öz qəlbini sevgi ilə doldurduqca Yaradanın hikmətini daha dərindən dərk etməyə başlayır.

İngilis yazıçısı və mütəfəkkiri Klayv Steyplz Lyuis (C. S. Lewis) sevgi haqqında belə yazırdı: "Sevmək həmişə müəyyən qədər incinmək riskini qəbul etməkdir." Bu fikir Yunus Emrənin həyat fəlsəfəsi ilə uyğunluq təşkil edir. Çünki həqiqi sevgi yalnız rahatlıq gətirmir, o, fədakarlıq, səbir və dözüm də tələb edir. Sevən insan bağışlamağı bacarır, çətinliklər qarşısında ümidini itirmir və sevgisini mənfəətə qurban vermir.

İsveçrəli ilahiyyatçı və filosof Albert Şvaytser deyirdi: "Həyata ehtiram əxlaqın ilk qanunudur." Bu fikir Yunus Emrənin "Yaradılanı sevərik, Yaradan'dan ötürü" düşüncəsi ilə eyni mənəvi qaynaqdan qidalanır. Əgər insan bütün canlılara Allahın yaratdığı varlıq kimi baxarsa, nə təbiətə zərər verər, nə insana zülm edər, nə də düşmənçilik toxumu səpər. Sevgi yalnız insanlar arasında deyil, bütün varlıq aləmi ilə münasibətdə də özünü göstərməlidir.

Yunus Emrənin sevgi fəlsəfəsində insanları ayıran sərhədlər yoxdur. O, nə dili, nə irqi, nə də sosial vəziyyəti üstünlük ölçüsü hesab edirdi. Onun üçün ən dəyərli insan qəlbində sevgi daşıyan insandır. Məhz buna görə onun şeirləri əsrlər boyu müxtəlif xalqlar tərəfindən sevə-sevə oxunmuşdur. Çünki o, müəyyən bir dövrün deyil, bütün bəşəriyyətin şairidir. Onun çağırışı bu gün də eyni qüvvə ilə səslənir: insan insanı sevməyi bacarmalıdır.

Amerika hüquqşünası və qaradərili azadlıq hərəkatının lideri Martin Lüter Kinq Jr. deyirdi: "Qaranlıq qaranlığı yox edə bilməz, bunu yalnız işıq edə bilər. Nifrəti nifrət yox edə bilməz, bunu yalnız sevgi bacarar." Bu fikir Yunus Emrənin bütün yaradıcılığının ruhunu ifadə edir. Nifrət insanı parçalayır, sevgi isə birləşdirir. Kin düşmən yaradır, mərhəmət isə qardaşlıq qurur. Əsrlər dəyişsə də, bu həqiqət dəyişmir.

Müasir insanın qarşılaşdığı ən böyük problemlərdən biri mənəvi tənhalıqdır. İnsanlar bir-biri ilə əlaqə saxlayır, lakin bir-birini dinləmir, bir-birini görür, lakin qəlbini hiss etmir. Yunus Emrənin irsi bu boşluğu dolduran mənəvi xəzinədir. O, bizə öyrədir ki, insanın ən böyük uğuru daha çox qazanmaq deyil, daha çox sevməyi bacarmaqdır. Çünki sevgi bölündükcə azalmaz, əksinə, çoxalar və cəmiyyətin mənəvi sərvətinə çevrilər.

Yunus Emrənin əsrləri aşaraq bu günə gəlib çatan sözləri təsadüfi deyil. Onun qələmindən çıxan hər misra sevginin, mərhəmətin, təvazökarlığın və ilahi hikmətin təntənəsidir. O, insanlığa göstərdi ki, ruhun əbədi ehtiyacı nə var-dövlətdir, nə şöhrətdir, nə də hakimiyyətdir. Ruhun əbədi ehtiyacı sevgidir. Bu sevgi Allahdan başlayır, insana yönəlir, bütün yaradılmışları qucaqlayır və yenidən Allaha qovuşur. Məhz buna görə Yunus Emrənin sevgi fəlsəfəsi yalnız bir şairin düşüncəsi deyil, bütün dövrlər üçün dəyişməz mənəvi həyat məktəbi, insanlığın vicdanına yazılmış əbədi bir çağırışdır.

 Sevil Azadqızı

01.07.202