İnsan bəzən dinlə dövləti, inamla vətəndaşlığı bir-birinə zidd anlayışlar kimi təqdim etməyə çalışır. Halbuki insanın mənəvi dəyərlərə bağlılığı onun yaşadığı cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini aradan qaldırmır. Əksinə, həqiqi inanc insanı daha məsuliyyətli, daha ədalətli və başqalarının haqqına daha hörmətlə yanaşan bir şəxsiyyətə çevirməlidir.

Qurani-Kərimdə insanın ictimai məsuliyyəti və idarəçilik qarşısındakı mövqeyi ilə bağlı mühüm bir çağırış var.Nisa surəsinin 59-cu ayəsində buyurulur:

“Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Peyğəmbərə itaət edin və özünüzdən olan ixtiyar sahiblərinə də...”

Bu ayədə birbaşa “Hansı ölkədə yaşayırsansa, onun bütün qanunlarına əməl et” ifadəsi işlənməsə də, ayənin məzmunu cəmiyyətdə idarəçilik və məsuliyyət məsələlərini düşünmək üçün mühüm əsas verir. İtaət anlayışı da ədalət və haqq prinsiplərindən ayrı nəzərdən keçirilməməlidir.

Bir ölkədə yaşamaq yalnız həmin ölkənin torpağında məskunlaşmaq deyil. Orada yaşayan insanların hüquqlarına hörmət etmək, ictimai asayişin qorunmasına töhfə vermək və qanuni öhdəliklərini yerinə yetirmək də bu həyatın bir hissəsidir.

Təsəvvür edin, hər kəs öz istəyini qanun hesab etsə, nə baş verər? Sürücü yol hərəkəti qaydalarını özünə aid bilməz, sahibkar vergi öhdəliyindən yayınmağı bacarıq sayar, bir başqası isə öz mənafeyi naminə başqasının haqqını tapdalayar. Belə bir cəmiyyətdə azadlıqdan danışmaq mümkün olarmı? Əlbəttə, yox. Çünki birinin məsuliyyətsizliyi digərinin haqqını əlindən alar.

Qanunların əhəmiyyəti də məhz burada üzə çıxır. Qanun cəmiyyətin ortaq yaşayış qaydalarını müəyyənləşdirir. Onun məqsədi insanların hüquqlarını qorumaq, münasibətlərdə nizam yaratmaq və hər kəsin məsuliyyət sərhədini müəyyən etməkdir. Qanuna hörmət yalnız cəzadan qorxmaq deyil, başqasının haqqını öz haqqın qədər dəyərli bilməkdir.

Məsələnin başqa bir tərəfi də var. Qanuna riayət etmək haqsızlığa boyun əymək demək deyil. İnsan qanuni yollarla öz hüququnu tələb edə, yanlış qərarlara etiraz edə və ədalətsizliyin aradan qaldırılması üçün mübarizə apara bilər. Çünki qanuna hörmətlə ədalətə sədaqət bir-birinə zidd deyil. Əksinə, sağlam cəmiyyətin təməli onların birlikdə mövcud olmasındadır.

Qurani-Kərimin Maidə surəsinin 1-ci ayəsində belə buyurulur:

“Ey iman gətirənlər! Əhdlərə vəfa edin...”

Bu ayə insana üzərinə götürdüyü öhdəlikləri unutmamağı xatırladır. İnsan verdiyi sözə, bağladığı müqaviləyə və üzərinə düşən məsuliyyətə ciddi yanaşmalıdır. Cəmiyyət içində yaşamaq da qarşılıqlı hüquq və vəzifələri qəbul etməyi tələb edir.

Bəzən insan dini dəyərlərdən danışır, lakin gündəlik həyatında bu dəyərlərin tələb etdiyi məsuliyyəti unudur. Başqasına ədalət tövsiyə edir, amma özü qaydaları pozur. Haqdan danışır, amma haqqın yalnız özünə aid olduğunu düşünür. Halbuki mənəviyyat insanın özünə sərf edən prinsipləri seçməsi deyil, çətin məqamlarda belə ədalətli olmağa çalışmasıdır.

İman insanı cəmiyyətdən uzaqlaşdırmaq üçün deyil, cəmiyyətə faydalı etmək üçün də mənəvi istiqamət verməlidir. İnsan yaşadığı ölkənin qanuni qaydalarına hörmət etməklə öz inancından uzaqlaşmır. Əksinə, başqalarının hüquqlarını qorumaqla, ictimai məsuliyyətini yerinə yetirməklə və ədalətə sadiq qalmaqla mənəvi dəyərlərini əməli şəkildə göstərə bilər.

Unutmayaq ki, insanın vətənə, cəmiyyətə və insanlara münasibəti də onun xarakterini üzə çıxarır. İbadət şəxsi inancın ifadəsidir, amma məsuliyyət insanın həm özünə, həm də başqalarına münasibətində görünür.

Həqiqi mənəviyyat yalnız müqəddəs sözləri dilə gətirmək deyil, həmin sözlərin tələb etdiyi məsuliyyəti həyatında daşımaqdır. Çünki insanın inancı vicdanında, vicdanı davranışında, davranışı isə cəmiyyətə münasibətində görünür.