İnsan dünyaya göz açdığı gündən etibarən görünməz bir dialoqun iştirakçısına çevrilir. Bu dialoqun bir tərəfində insanın özü, onun arzuları, qorxuları, ümidləri, seçimləri və taleyi dayanırsa, digər tərəfində həyatın mənasını dərinləşdirən, insanı öz daxilinə qaytaran, onu başqasının varlığı ilə bağlayan sevgi dayanır. İnsanla sevgi arasındakı münasibət adi bir duyğu münasibəti deyil. Bu, insanın özünü tanıması ilə başlayan, başqasını anlamaqla genişlənən və mənəvi məsuliyyətə çevrilməklə davam edən uzun bir daxili söhbətdir.

Sevgi haqqında danışmaq asandır, onu yaşamaq isə çətindir. Çünki sevgi yalnız ürəyin sürətli döyünməsi, gözlərin bir insana yönəlməsi və ya ayrılıq zamanı yaranan həsrət deyil. Sevgi insanın davranışında, səbrində, bağışlama bacarığında, qarşısındakının azadlığına hörmətində, onun sevincinə sevinə bilməsində özünü göstərir. Həqiqi sevgi insanın yalnız hisslərini deyil, xarakterini də sınağa çəkir.

İnsan bəzən özünü sevgidə tapır, bəzən isə sevgidə özündən qaçdığını anlayır. Çünki sevgi insanın daxilində gizlətdiyi həqiqətləri üzə çıxaran güclü mənəvi qüvvədir. İnsan sevəndə öz zəifliklərini də görür, qürurunun sərhədlərini də anlayır, nəyə görə yaşadığını, kimə və nəyə bağlı olduğunu daha aydın hiss edir. Bu baxımdan sevgi insan üçün sadəcə hiss deyil, həm də özünüdərk məktəbidir.

İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində sevgini müxtəlif cür anlayır. Uşaqlıqda sevgi ana qucağının istiliyidir. Uşaq üçün sevgi təhlükəsizlik deməkdir. O, dünyanı hələ dərk etmədiyi vaxtlarda belə anasının səsindəki mehribanlığı, toxunuşundakı istiliyi, baxışındakı qoruyuculuğu hiss edir. Sonralar insan böyüdükcə sevginin dairəsi genişlənir. Dostluq yaranır, müəllimə, kitaba, sənətə, doğma yurda, ailəyə, həyata bağlılıq meydana çıxır. Beləliklə, sevgi insanın həyatına birdən daxil olan bir hadisə deyil; o, insanın mənəvi inkişafı ilə birlikdə böyüyür.

Yetkinlik dövründə sevgi daha mürəkkəb məna qazanır. İnsan artıq yalnız sevilmək istəmir, özü də sevməyin məsuliyyətini dərk etməyə başlayır. Burada mühüm bir fərq yaranır: sevilmək ehtiyacı ilə sevmək qabiliyyəti eyni şey deyil. Sevilmək istəyən insan diqqət gözləyir, anlayış istəyir, özünün önə çəkilməsini arzulayır. Sevən insan isə qarşısındakının ehtiyaclarını da düşünür. O, “mən nə alacağam?” sualından çox, “mən nə verə bilərəm?” sualını verməyə başlayır.

Məhz bu nöqtədə insanla sevgi arasındakı dialoq daha ciddi xarakter alır.

İnsan sevgidən soruşur: “Məni niyə dəyişdirirsən?”

Sevgi cavab verir: “Çünki sənin daxilində hələ tanımadığın bir insan var.”

İnsan yenidən soruşur: “Mən niyə bu qədər həssasam?”

Sevgi deyir: “Çünki sən artıq yalnız öz ağrını deyil, başqasının ağrısını da hiss etməyə başlamısan.”

Bu dialoq insanın bütün ömrü boyu davam edir.

Sevginin ən böyük sınağı zaman qarşısında baş verir. Hisslər dəyişə bilər, insanlar dəyişə bilər, şərait dəyişə bilər. Dünən bizi sevindirən bir söz bu gün əvvəlki təsirini göstərməyə bilər. Dünən çox yaxın olan iki insan bu gün həyatın müxtəlif yollarında dayana bilər. Lakin sevginin həqiqiliyi yalnız yaxınlıq zamanı deyil, məsafə yarananda da üzə çıxır.

Bəzən insan sevgini sahib olmaq kimi başa düşür. Sevdiyi insanın yalnız özünə məxsus olmasını istəyir. Onun hər addımına nəzarət edir, qərarlarına müdaxilə edir, azadlığını məhdudlaşdırır. Halbuki sevgi əsarət deyil. Əgər bir duyğu insanı digərinin üzərində hakimiyyət qurmağa sövq edirsə, orada sevgi ilə yanaşı qorxu, qısqanclıq, asılılıq və eqo da iştirak edə bilər.

Həqiqi sevgi qarşısındakını özünə çevirməyə çalışmır. O, insanın fərdiliyini qoruyur. Sevən insan bilir ki, qarşısındakı insanın öz düşüncələri, öz arzuları, öz dünyası var. Sevgidə yaxınlıqla yanaşı məsafəyə də ehtiyac olur. Çünki insanın özünəməxsusluğu qorunmadıqda sevgi tədricən boğucu münasibətə çevrilə bilər.

Sevginin ən gözəl formalarından biri budur: “Sən mənim yanımda olduğun üçün dəyərlisən, amma mənim olmağın üçün özün olmaqdan vaz keçməli deyilsən.”

Bu fikir sevginin mənəvi yetkinliyini göstərir.

İnsan həyatında elə anlar olur ki, sevgi sözlərdən çıxıb susqunluğa keçir. İki insan bir-birinin yanında oturur, heç nə demir, amma həmin sükutda uzun bir söhbət baş verir. Bəzən bir baxış illərlə söylənə bilməyən fikri ifadə edir. Bəzən bir əl sıxmaq, bir qapını açmaq, xəstə vaxtında yanında olmaq, çətin gündə səssizcə kömək etmək minlərlə gözəl sözdən daha təsirli olur.

Çünki sevgi zaman keçdikcə dilini dəyişir.

Gənclikdə sevgi çox danışa bilər. Yetkinlikdə sevgi daha çox davranır. Yaşlılıqda isə bəzən bir baxış kifayət edir.

İnsan ömrünün sonunda başa düşür ki, həyatın ən qiymətli anları böyük hadisələrdən ibarət deyilmiş. Bəzən bir stəkan çay süfrəyə gətirən əl, xəstəlik zamanı başının üstündə dayanan insan, uğuruna ürəkdən sevinən dost, kədərini bölüşən bir doğma, sənin yoxluğunda belə yaxşılığını düşünən biri həyatın ən böyük sərvətinə çevrilir.

Beləliklə, sevginin qiyməti onun gurultusunda deyil, səssizliyində görünür.

İnsan sevgidə öz eqosu ilə də qarşılaşır. “Mən haqlıyam” düşüncəsi bəzən münasibətlərin qarşısında divara çevrilir. İnsan öz haqlılığını qorumaq üçün sevgini itirə bilər. Halbuki hər münasibətdə qalib gəlmək lazım deyil. Bəzən münasibəti qorumaq üçün mübahisədə geri çəkilmək məğlubiyyət deyil, mənəvi üstünlükdür.

Bağışlamaq da sevginin mühüm tərəflərindən biridir. Lakin bağışlamaq edilən hər səhvi unutmaq demək deyil. Bağışlamaq insanın öz daxilində qəzəbin hakimiyyətinə son qoymasıdır. İnsan başqasının səhvini bağışlamaqla bəzən özünü də keçmişin yükündən azad edir.

Amma sevgi kor bağışlama da deyil. Həqiqi sevgi yanlışın adını doğru qoymağı bacarır. Çünki susmaq həmişə mərhəmət deyil. Bəzən həqiqəti demək də sevgidir. İnsan sevdiyi adamın səhv etdiyini görürsə, onu itirmək qorxusundan həqiqəti gizlətməməlidir. Əsl sevgi yalan rahatlıq yaratmaq yox, həqiqi yaxşılığa yol açmaq istəyir.

Sevgi insanı həm də məsuliyyətli edir. Çünki sevmək bir insanın həyatına təsir etmək deməkdir. Bir sözlə onu sevindirə, bir sözlə yaralaya bilərik. Bir davranışla ona inam verə, başqa bir davranışla həmin inamı məhv edə bilərik.

İnsan bəzən dilindən çıxan sözün qarşı tərəfdə nə qədər uzun müddət yaşadığını düşünmür. Halbuki sevgi sözə məsuliyyət gətirir. Sevdiyimiz insana dediyimiz ağır söz onun yaddaşında illərlə qala bilər. Eyni şəkildə vaxtında deyilmiş bir xoş söz də insanın həyatında iz buraxa bilər.

Buna görə sevgi yalnız ürəklə deyil, dil və davranışla da yaşanmalıdır.

İnsanın mənəvi böyüklüyü sevdiyi insanın zəif yerini bilib ondan istifadə etməməsində görünür. Çünki həqiqi sevgi qarşı tərəfin sirrini silah kimi işlətmir. Onun etibarını fürsətə çevirmir. Onun zəifliyini öz üstünlüyünə çevirmir.

Sevgi etibarın qorunmasıdır.

İnsanla sevgi arasındakı dialoqun ən ağrılı mövzularından biri ayrılıqdır. Bəzən insanlar bir-birini sevə-sevə ayrılırlar. Çünki hər sevgi mütləq birliklə nəticələnmir. Həyatın şərtləri, məsafələr, fərqli seçimlər, zaman və taleyin gözlənilməz dönüşləri insanları müxtəlif istiqamətlərə apara bilər.

Belə məqamlarda sevginin başqa bir üzü ortaya çıxır: xatirə.

İnsan bəzən artıq yanında olmayan birinin səsini xatırlayaraq yaşayır. Bir küçə, bir mahnı, bir kitab, bir qoxu, bir mövsüm, hətta adi bir əşya keçmişin qapısını aça bilir. O zaman insan anlayır ki, fiziki ayrılıq həmişə mənəvi yoxluq demək deyil.

Bəzi insanlar həyatımızdan gedir, amma yaddaşımızdan getmir.

Onların həyatımızda tutduğu yer zamanla dəyişə bilər, lakin yaşatdıqları hiss tamamilə yox olmur. İnsan keçmişi silmək məcburiyyətində deyil. Keçmişi düzgün anlamaq kifayətdir. Çünki hər xatirə insanın bugünkü mənliyinin yaranmasında müəyyən rol oynayır.

Sevginin insanı dəyişdirən ən güclü tərəflərindən biri onun insanı başqasının taleyinə laqeyd qalmağa qoymamasıdır. İnsan yalnız bir nəfəri deyil, insanlığı da sevə bilər. Əgər insan öz ailəsini sevib başqa insanların ağrısına tamamilə biganə qalırsa, onun sevgisi hələ geniş mənəvi məna qazanmayıb.

İnsan sevgisinin ən böyük mərhələlərindən biri fərdi sevgidən ümumbəşəri sevgiyə doğru yüksəlməkdir.

Bir uşağın göz yaşına laqeyd qalmamaq, yaşlı insanın əlindən tutmaq, ehtiyacı olan insana kömək etmək, təbiəti qorumaq, heyvana əzab verməmək, doğma torpağın ağrısını hiss etmək, başqasının sevincinə paxıllıq etməmək, bütün bunlar sevginin müxtəlif təzahürləridir.

Deməli, sevgi yalnız iki insan arasında qurulan münasibət deyil. O, insanın dünya ilə münasibətinin mənəvi ölçüsüdür.

İnsan təbiəti ziddiyyətlərlə doludur. O, həm mərhəmətli, həm qəddar ola bilər, həm fədakar, həm eqoist; həm bağışlayan, həm də kin saxlayan. Sevgi bu ziddiyyətlərin arasında insanın hansı tərəfini seçəcəyini müəyyənləşdirən qüvvələrdən biridir.

Sevgi insanın içindəki yaxşılığı oyada bilər. Amma bunun üçün insanın özü də sevgiyə açıq olmalıdır.

Heç bir hiss insanın iradəsini tamamilə əvəz edə bilməz. Sevgi qapını döyə bilər, amma həmin qapını açmaq insanın seçimidir. İnsan sevginin səsini eşidib ona cavab da verə bilər, ondan qaça da bilər.

Buna görə sevgi ilə insan arasındakı dialoq həmişə qarşılıqlıdır.

Sevgi insana deyir:

“Daha mərhəmətli ol.”

İnsan cavab verir:

“Bəs mənim öz yaralarım necə?”

Sevgi deyir:

“Yaraların səni başqasına yara vurmağa haqq qazandırmır.”

Bu cavab insanın mənəvi yetkinliyinin başlanğıcıdır.

İnsan yaşa dolduqca sevginin təbiətini daha yaxşı anlayır. Gənclikdə insan sevgini daha çox ehtirasın dili ilə qəbul edə bilər. Zaman keçdikcə ehtirasın yerini anlayış tutur. Daha sonra sədaqət, hörmət və mənəvi yaxınlıq ön plana keçir.

İllər keçdikcə insan anlayır ki, birlikdə yaşamaq yalnız eyni evdə olmaq deyil. Bir-birinin səssizliyini anlamaq, yorğunluğunu hiss etmək, sözsüz ehtiyacını görmək, xəstəliyində yanında olmaq, uğursuzluğunda onu alçaltmamaq, uğurunda öz payın qədər sevinməkdir.

Uzunömürlü münasibətlərdə sevgi hər gün yenidən qurulur.

Çünki insan dəyişir. Dünənki insan bu gün eyni deyil. Onun düşüncələri, qorxuları, ehtiyacları, dünyaya baxışı dəyişə bilər. Deməli, bir insanı uzun illər sevmək onu yalnız bir dəfə tanımaq deyil, onu hər mərhələdə yenidən tanımaqdır.

Bu, sevgidə ən böyük sədaqətlərdən biridir.

Sevgi insanın özünə münasibətini də dəyişir. Özünü sevməyən insan bəzən sevgini başqasından sonsuz təsdiq almaq vasitəsinə çevirir. O, daim eşitmək istəyir ki, dəyərlidir, gözəldir, vacibdir, unudulmazdır.

Lakin sağlam sevgi insanın öz dəyərini yalnız başqasının münasibətindən asılı etməsinə imkan vermir.

İnsan özünü tanımalı, öz qüsurlarını qəbul etməli, inkişaf etməyə çalışmalı və öz varlığının məsuliyyətini daşımalıdır. Özünə hörmət edən insan başqasının sevgisinə möhtac kimi deyil, sevgi verə bilən bir varlıq kimi yanaşır.

İnsan öz daxilində boşluq yaratdıqda, həmin boşluğu yalnız başqa bir insanla doldurmağa çalışmaq münasibəti ağırlaşdırır. Heç bir insan digərinin bütün dünyası olmaq məcburiyyətində deyil. Sevgi iki bütöv insanın bir-birinə yaxınlaşmasıdır, iki yarım insanın bir-birinə yapışması deyil.

İnsan və sevgi arasındakı dialoqda susmaq da danışmaq qədər vacibdir. Hər sözün deyilməsinə ehtiyac yoxdur. Bəzən insan qarşısındakının nə demək istədiyini sözlərindən əvvəl hiss edir.

Ancaq susmağın da iki forması var. Biri anlayışdan doğan sükutdur, digəri laqeydlikdən.

Anlayışdan doğan sükutda insan qarşısındakına düşünmək üçün yer verir. Laqeydlikdən doğan sükut isə qarşı tərəfi görünməz edir.

Sevgi insanı susmağın mənasını ayırd etməyə öyrədir.

Bəzən ən böyük sevgi danışmaq deyil, dinləməkdir.

İnsan çox vaxt cavab vermək üçün deyil, qarşı tərəfin sözünü bitirməsini gözləmək üçün dinləyir. Həqiqi dinləmə isə insanın özünü bir anlıq kənara çəkib qarşısındakının dünyasına daxil olmasıdır.

Bu səbəbdən sevginin ən böyük dillərindən biri diqqətdir.

Sevgi insanın zaman anlayışını da dəyişir. İnsan sevdiyi insanla keçirdiyi qısa vaxtı uzun illər xatırlaya bilər. Bəzən illərlə davam edən münasibətdən daha çox, bir neçə dəqiqəlik səmimi görüş yaddaşda qalır.

Deməli, zamanın uzunluğu ilə yaşanan hissin dərinliyi eyni deyil.

İnsan ömrü ölçülə bilən vaxtdan ibarətdir, amma sevginin ölçüsü saatla hesablanmır. Bir insanın həyatımıza neçə il deyil, nə qədər mənəvi iz buraxdığı daha əhəmiyyətlidir.

Bəzi insanlar uzun müddət yanımızda olur, lakin yaddaşımızda az iz qoyur. Bəziləri isə həyatımıza qısa müddətlik daxil olur və bütün ömrümüz boyu bizimlə qalır.

Bu mənada sevgi zamanı yaddaşa çevirən qüvvədir.

İnsan sevgidə həm də itirmək qorxusu ilə üzləşir. Sevdiyimiz insanı itirməkdən qorxduqda bəzən onu qorumaq adı ilə sıxmağa başlayırıq. Halbuki qorxu ilə qurulan münasibət sağlam sevginin əksi ola bilər.

Sevgi qorxunun tamamilə yox olması deyil. Sevgi qorxuya baxmayaraq etibar etməyi bacarmaqdır.

İnsan bilir ki, heç nə əbədi olaraq onun nəzarətində deyil. Həyat dəyişkəndir. İnsanlar gəlir və gedir. Sağlamlıq, gənclik, imkanlar, hətta zaman belə insanın əlində qalmır. Bu həqiqəti qəbul edən insan sevgiyə daha ciddi yanaşır. Çünki anlayır ki, yanında olan insanın qədrini “sonra”ya saxlamaq olmaz.

Bəlkə də sevginin ən böyük dərsi budur: dəyər verdiyiniz insanın qədrini onun yoxluğundan sonra deyil, varlığında bilin.

Sevginin bir başqa mühüm xüsusiyyəti onun insanı təşəkkür etməyə öyrətməsidir. İnsan çox vaxt sahib olduqlarını adi qəbul edir. Yanında olan insanın varlığını gündəlik həyatın təbii hissəsi hesab edir. Halbuki həyatın heç bir neməti tamamilə təminatlı deyil.

Bu gün yanımızda olan insan sabah uzaqda ola bilər. Bu gün danışa bildiyimiz insanla sabah danışmaq imkanımız olmaya bilər. Bu gün bir yerdə içilən çayın sabah yalnız xatirəsi qala bilər.

Ona görə sevgi insanı minnətdar olmağa çağırır.

Bir insanın həyatımızda olması özü bir nemətdir.

Bu nemətin qədrini bilmək isə sevgini adi vərdişdən ayırır.

İnsanla sevgi arasındakı dialoq yalnız şəxsi həyatla məhdudlaşmır. Ədəbiyyatın, musiqinin, rəssamlığın, fəlsəfənin və ümumiyyətlə sənətin böyük hissəsi insanın sevgi axtarışından doğur.

Şair sevəndə sözlərə başqa məna verir. Yazıçı insan münasibətlərini təsvir edərkən sevginin müxtəlif çalarlarını açır. Musiqiçi bir melodiyada söylənə bilməyən hissləri səsləndirir. Rəssam bir baxışın, bir üzün, bir ayrılığın və ya bir görüşün içindəki duyğunu rənglərə çevirir.

Sənət insanla sevgi arasındakı dialoqun yaddaşa köçürülmüş formasıdır.

İnsan ölümlüdür, lakin onun sevgi ilə yaratdığı söz, musiqi və sənət əsəri ondan daha uzun yaşaya bilər. Beləliklə, sevgi insanın fani ömrünü mənəvi davamlılığa çevirir.

İnsan ölüm haqqında düşündükcə sevginin mənasını daha dərindən anlayır. Çünki ölüm insanın həyatının sərhədini göstərir, sevgi isə həmin sərhədin o tayına keçən xatirələr yaradır.

İnsan fiziki olaraq dünyadan gedə bilər, amma onun sevgisi başqa insanların yaddaşında, davranışında, öyrətdiyi dəyərlərdə yaşaya bilər.

Bir ata övladına verdiyi mənəvi tərbiyə ilə yaşayır. Bir ana övladının xarakterində öz sevgisini davam etdirir. Bir müəllim şagirdlərinin yaddaşında illərlə qalır. Bir dost çətin gündə göstərdiyi sədaqətlə unudulmaz olur.

Beləliklə, insanın ömrünü yalnız yaşadığı illər müəyyən etmir. Onun başqalarının həyatında buraxdığı sevgi izi də bu ömrün davamıdır.

Sevgi insanı həm də dünyaya qarşı daha məsuliyyətli edir. Əgər insan həyatın özünü sevirsə, onu məhv etməyə deyil, qorumağa çalışar. Əgər doğma torpağını sevirsə, onun təmizliyinə, gözəlliyinə, gələcəyinə biganə qalmaz. Əgər insan gələcək nəsilləri sevirsə, bu gün etdiyi hər seçimin sabahkı nəticəsini düşünər.

Bu baxımdan sevgi yalnız hiss deyil, gələcəyə münasibətdir.

Sevən insan sabahı düşünür.

Çünki sevgi yalnız “mən” demir, “biz” deyir.

“Biz” anlayışı yarananda insanın mənəvi dünyası genişlənir. O artıq yalnız öz rahatlığını deyil, başqalarının rahatlığını da düşünür. Yalnız öz gələcəyini deyil, gələcək nəsillərin taleyini də nəzərə alır.

Bəzən insan sevgini tapmaq üçün uzaqlara gedir, halbuki axtardığı şey çox vaxt onun ən yaxınında olur. İnsan böyük və qeyri-adi sevgilər haqqında düşünərkən gündəlik həyatın kiçik məhəbbətlərini görməyə bilər.

Bir ananın övladını gözləməsi, bir atanın ailəsi üçün zəhmət çəkməsi, dostun gecənin bir vaxtı dostunun dərdinə qulaq asması, müəllimin şagirdinin uğuruna ürəkdən sevinməsi, qonşunun ehtiyac içində olan insana əl uzatması, bunların hər biri sevginin gündəlik həyatdakı səssiz şəkilləridir.

Böyük sevgi bəzən böyük sözlərdə deyil, kiçik fədakarlıqlarda yaşayır.

İnsanla sevgi arasındakı dialoqun ən dərin məqamlarından biri seçimdir. İnsan həyatında dəfələrlə seçim qarşısında qalır: qürur, yoxsa anlayış; kin, yoxsa bağışlama; laqeydlik, yoxsa mərhəmət; eqoizm, yoxsa fədakarlıq; susmaq, yoxsa həqiqəti demək.

Bu seçimlərin hər biri insanın kim olduğunu müəyyənləşdirir.

Sevgi heç vaxt insanın əvəzinə qərar vermir. O, yalnız düzgün seçim üçün insanın qarşısında mənəvi bir işıq yandırır.

Həmin işığın ardınca getmək isə insanın öz iradəsidir.

Bəlkə də insanla sevgi arasındakı əbədi dialoqun ən mühüm cümləsi budur:

“Sevgi səni xoşbəxt etmək üçün gəlmir; əvvəlcə səni insan etməyə çalışır.”

Çünki insan yalnız xoşbəxt olduğu zaman yaxşı insan olmur. Bəzən əksinə, ağrı, ayrılıq, gözləmə, bağışlama və fədakarlıq insanın xarakterini formalaşdırır.

Sevgi insana rahatlıqla yanaşı məsuliyyət də verir. O, insanın qarşısına suallar qoyur:

Sən sevdiyin insanın azadlığına hörmət edə bilirsənmi?

Sən öz səhvini etiraf edə bilirsənmi?

Sən qarşı tərəfin uğuruna paxıllıq etmədən sevinə bilirsənmi?

Sən heç bir qarşılıq gözləmədən yaxşılıq edə bilirsənmi?

Sən bir insanı yalnız yaxşı günündə deyil, çətin günündə də qəbul edə bilirsənmi?

Bu suallara verilən cavab insanın sevgi haqqında danışmaq hüququndan daha çox, sevmək qabiliyyətini göstərir.

İnsan bəzən sevginin qarşısında özünü müdafiə etməyə çalışır. Çünki sevgi insanı həssas edir. Həssas olmaq isə zəiflik kimi görünə bilər. Halbuki hiss etmək zəiflik deyil. Başqasının ağrısını duymaq, kövrəlmək, mərhəmət göstərmək, öz səhvindən utanmaq insanın mənəvi gücünün göstəricisidir.

Daşlaşmış ürək heç nə hiss etmədiyi üçün güclü görünə bilər. Amma həqiqi güc insanın hiss etdiyi halda özünü idarə edə bilməsindədir.

Sevgi insanı həssaslaşdırır, lakin onu aciz etməməlidir.

Əksinə, həqiqi sevgi insanın mənəvi dayanıqlığını artırır.

Sevginin əbədi olması onun formasının dəyişməməsi demək deyil. Əbədi sevgi bəzən bir insanın yanında olmaq, bəzən onun xatirəsini qorumaq, bəzən onun üçün dua etmək, bəzən isə onun xoşbəxtliyi naminə öz yoluna davam etməsinə imkan verməkdir.

Hər sevginin sonu eyni olmur.

Bəzi sevgilər ömürlük birlik olur.

Bəzi sevgilər xatirəyə çevrilir.

Bəzi sevgilər dostluğa dönür.

Bəzi sevgilər insanın xarakterində yaşayır.

Bəziləri isə bir daha heç vaxt görüşməyəcəyimiz insanların bizə öyrətdiyi həyat dərsinə çevrilir.

Amma bütün bunların içində bir həqiqət dəyişmir: insan sevdiyi qədər özünü aşır.

İnsan və sevgi arasındakı dialoq əslində insanın həyatla apardığı dialoqdur. İnsan həyatın mənasını soruşur, sevgi ona münasibətlər vasitəsilə cavab verir. İnsan xoşbəxtliyin nə olduğunu soruşur, sevgi ona paylaşmağı göstərir. İnsan ömrün nə qədər olduğunu soruşur, sevgi ona qoyduğu izlərlə cavab verir. İnsan ölümün nəyi apardığını soruşur, sevgi xatirələrin qaldığını göstərir.

Bu dialoq heç vaxt tam bitmir.

Çünki hər nəsil sevgini yenidən kəşf edir.

Hər insan onu öz həyatının dili ilə yaşayır.

Kimsə sevgini bir ömürlük sədaqətdə tapır, kimsə övladının gözlərində, kimsə dostluqda, kimsə sənətdə, kimsə Vətənə bağlılıqda, kimsə isə bütün insanlara qarşı mərhəmətdə.

İnsan ömrünün sonunda geriyə baxanda çox şeyi unuda bilər. Hansı gün hansı paltarı geyindiyini, hansı küçədən keçdiyini, hansı xırda söhbəti etdiyini xatırlamaya bilər. Amma kimə yaxşılıq etdiyini, kimin ona yaxşılıq etdiyini, kimin yanında özünü dəyərli hiss etdiyini, kim üçün darıxdığını və kimin həyatında iz buraxdığını unutmaq daha çətindir.

Çünki insanın yaddaşında hadisələrdən çox hisslər yaşayır.

Sevgi də məhz hisslərin yaddaşında özünə əbədi yer tutur.

Bu səbəbdən insanla sevgi arasındakı dialoq zamanla köhnəlmir. İnsan yaşlandıqca onun sözləri dəyişə bilər, səsi zəifləyə bilər, yaddaşı əvvəlki kimi olmaya bilər. Lakin həyat boyu qazandığı sevgi təcrübəsi onun mənəvi varlığının ən möhkəm qatlarından biri olaraq qalır.

İnsan sevgidən soruşur:

“Bəs sən nə vaxt bitirsən?”

Sevgi cavab verir:

“Mənim bitməyim üçün yalnız hissin yox olması kifayət deyil. Mən sənin davranışında, yaddaşında, tərbiyəndə, yaxşılığında və başqasına ötürdüyün mərhəmətdə yaşayıram.”

İnsan soruşur:

“Bəs mən gedəndən sonra?”

Sevgi deyir:

“Əgər məni yalnız özün üçün yaşamısansa, səninlə birlikdə mən də gedəcəyəm. Əgər məni başqalarına ötürmüsənsə, mən səndən sonra da yaşayacağam.”

Bəlkə də sevginin ölməzliyi məhz buradadır.

Sevgi bir insanın ürəyində başlayır, başqa bir insanın həyatında davam edir.

İnsan və sevgi arasındakı əbədi dialoq insanın özünü aşmaq cəhdidir. İnsan yalnız öz ehtiyaclarının, qorxularının və arzularının içində qaldıqda həyatın böyük mənasını görə bilmir. Sevgi isə onu öz sərhədlərindən çıxarıb başqasının dünyasına aparır.

Sevən insan bir müddətlik də olsa özünü unudur.

Başqasının sevincinə sevinir.

Başqasının ağrısını hiss edir.

Başqasının gələcəyini düşünür.

Başqasının hüququna hörmət edir.

Başqasının zəifliyindən istifadə etmir.

Başqasının yoxluğunda belə onun haqqında yaxşı düşünür.

Bütün bunlar insanı adi bioloji varlıqdan mənəvi şəxsiyyətə yüksəldir.

Nəticədə insanla sevgi arasında başlayan dialoq heç vaxt yalnız “sevmək” haqqında olmur. Bu dialoq insanın necə yaşaması haqqında olur.

Sevgi insana deyir: yaxşı ol.

İnsan soruşur: niyə?

Sevgi deyir: çünki qarşındakı da sənin kimi bir dünyadır.

İnsan soruşur: bağışlamaq niyə lazımdır?

Sevgi deyir: çünki kin əvvəlcə onu daşıyan insanı ağırlaşdırır.

İnsan soruşur: niyə sədaqətli olum?

Sevgi deyir: çünki etibar asan qazanılmır.

İnsan soruşur: niyə yaxşılıq edim?

Sevgi deyir: çünki insanın dünyada qoyduğu ən qiymətli iz onun başqasına verdiyi yaxşılıqdır.

İnsan soruşur: sevgi nə vaxta qədər yaşayacaq?

Sevgi cavab verir:

“İnsan özündən kənarda bir insanın da ağrısını hiss etdiyi müddətcə.”

Beləliklə, insan və sevgi arasındakı əbədi dialoq insanın doğulduğu gündən başlayıb ömrünün sonuna qədər davam edən mənəvi söhbətdir. Bu söhbətin bəzən səsi eşidilir, bəzən susqunluqda qalır. Bəzən bir baxışda, bəzən bir məktubda, bəzən bir xatirədə, bəzən də heç kimin görmədiyi bir yaxşılıqda özünü göstərir.

İnsan dəyişir, sevginin ifadə formaları dəyişir, zaman dəyişir, dünya dəyişir. Lakin insanın sevilmək və sevmək ehtiyacı dəyişmir. Çünki insan təkcə nəfəs alan, yaşayan və düşünən varlıq deyil. O, bağ quran varlıqdır. O, xatırlayan, qoruyan, bağışlayan, darıxan və ümid edən varlıqdır.

Sevgi isə həmin bağların ən güclüsüdür.

İnsan ömrünü illər hesablayır, sevgi isə izlərlə.

İnsan zamanı saatlarla ölçür, sevgi isə xatirələrlə.

İnsan ayrılığı məsafə ilə anlayır, sevgi isə yaddaşla.

İnsan ölümü son hesab edir, sevgi isə insanın başqasının həyatında qoyduğu mənəvi davamlılığı göstərir.

Ona görə insanla sevgi arasındakı dialoq əbədidir.

Çünki insan var olduqca sevəcək, sevildikcə dəyişəcək, dəyişdikcə özünü daha dərindən tanıyacaq və özünü tanıdıqca anlayacaq ki, həyatın ən böyük sərvəti sahib olmaq deyil, mənalı bağ qurmaqdır.

Və nəhayət, insan sevginin qarşısında dayanıb son dəfə soruşacaq:

“Bütün bunların mənası nədir?”

Sevgi isə sakitcə cavab verəcək:

“İnsan olaraq yaşamaq, başqasının həyatına işıq olmaq və bu dünyadan keçərkən qəlblərdə yaxşı bir iz buraxmaq.”

Bəlkə də insan ömrünün ən böyük fəlsəfəsi elə budur: insan sevgini axtarır, sevgi isə insanın içində insanı axtarır.

Bu axtarış bitmədiyi üçün onların dialoqu da heç vaxt bitmir.

İnsan danışdıqca sevgi dinləyir.

İnsan susduqca sevgi hiss edir.

İnsan yaşadıqca sevgi dərinləşir.

İnsan dünyadan köçdükdə isə onun sevgisi, əgər həqiqətən yaşanıbsa başqa bir insanın qəlbində öz sözünü deməyə davam edir.

Və beləcə, bir insanın ürəyində başlayan kiçik bir duyğu bəzən bir ömrü, bir ailəni, bir dostluğu, bir sənəti, hətta bütöv bir insanlıq düşüncəsini dəyişdirə bilir.

İnsanla sevgi arasındakı əbədi dialoq məhz buna görə heç vaxt susmur.