Qonaqpərvərlik xalqımızın əsrlər boyu formalaşmış ən gözəl mənəvi dəyərlərindən biridir. Azərbaycan ailəsində qonaq yalnız evə gələn insan deyil, hörmət və ehtiramla qarşılanan əziz bir şəxs kimi qəbul olunur. Qonağın gəlişi evə sevinc, səmimiyyət və xoş ovqat gətirir. Qonaq qarşılamaq isə sadəcə süfrə açmaq, çay vermək və xoş sözlər söyləməkdən ibarət deyil. Bunun arxasında insana hörmət, diqqət, nəzakət, səxavət, paylaşmaq və xoş münasibət kimi mühüm mənəvi keyfiyyətlər dayanır.

Qonaqpərvərlik insanın daxili zənginliyini göstərən xüsusiyyətlərdəndir. İnsan öz evinə gələn qonağı necə qarşılayırsa, onun insanlara münasibəti də müəyyən mənada özünü göstərir. Səmimi qarşılama, gülərüz olmaq, qonağın halını soruşmaq, rahatlığını düşünmək yüksək mədəniyyətin əlamətidir. Qonağın qarşısında özünü süni şəkildə göstərmək deyil, ürəkdən gələn hörmət və diqqət əsasdır.

Azərbaycan xalqının tarixində qonağa xüsusi münasibət həmişə mühüm yer tutub. Böyüklərimiz qonağı Allahın göndərdiyi nemət kimi qəbul edib, evə gələn insanı hörmətlə qarşılayıb, onu süfrəyə dəvət edib, hal-əhvalını soruşub və yola salarkən xoş sözlər söyləyiblər. Bu ənənə nəsildən-nəslə keçərək xalqımızın məişət və davranış mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Qonaq gələndə ilk növbədə onu gülərüz qarşılamaq lazımdır. Qapını açarkən üz ifadəsi, salamlaşma tərzi və ilk söylənilən sözlər qonaqda müəyyən təəssürat yaradır. Sadə bir “Xoş gəlmisiniz!”, “Sizi görməyə çox şadam!” və ya “Buyurun, keçin, rahat olun!” ifadəsi belə insana verilən dəyəri göstərir. Bəzən çox böyük hazırlıqlardan daha qiymətli olan məhz səmimi münasibətdir.

Qonaq qarşılamaq ədəbə uyğun davranmağı tələb edir. Ev sahibi qonağı qapıda qarşılamalı, mümkün olduğu qədər onu yola salmalı, oturması üçün uyğun yer göstərməli və rahatlığını düşünməlidir. Xüsusilə yaşlı insanlara, xəstələrə və xüsusi qayğıya ehtiyacı olan qonaqlara daha diqqətli münasibət göstərilməlidir. Belə davranış həm tərbiyənin, həm də insan sevgisinin göstəricisidir.

Qonaqpərvərliyin əsas göstəricilərindən biri də süfrə mədəniyyətidir. Süfrənin çox zəngin və bahalı olması mütləq şərt deyil. Əsas məsələ süfrənin səliqəli hazırlanması və qonağa ürəkdən təqdim edilməsidir. Bir stəkan çayın, sadə bir yeməyin belə səmimiyyətlə təqdim olunması insanda xoş duyğu yarada bilər. Süfrənin bolluğundan əvvəl süfrə arxasındakı münasibətin gözəlliyi önəmlidir.

Qonağa yemək və çay təklif edərkən də müəyyən ədəb qaydalarına riayət etmək lazımdır. Ev sahibi qonağın zövqünü, sağlamlıq vəziyyətini və istəyini nəzərə almalıdır. Təklif etmək gözəldir, lakin qarşı tərəfin seçiminə hörmət etmək daha gözəldir.

Qonaqpərvərlik yalnız tanıdığımız və yaxın olduğumuz insanlara göstərilən münasibət olmamalıdır. İnsanın əsl mədəniyyəti bəzən heç tanımadığı birinə münasibətində də görünür. Yolunu azmış birinə istiqamət göstərmək, ehtiyacı olan insana kömək etmək, yaşlı bir şəxsə yer vermək, qonağa özünü yad hiss etdirməmək də qonaqpərvərlik və insanlıq anlayışının geniş mənasına daxildir.

Qonağın da öz növbəsində müəyyən davranış qaydalarına riayət etməsi vacibdir. Qonaq getdiyi evdə ev sahibinin zəhmətini qiymətləndirməli, evin qaydalarına hörmət etməli, həddindən artıq tələbkar və narahatlıq yaradan davranışlardan uzaq olmalıdır. Qonaqlıq qarşılıqlı hörmət üzərində qurulduqda daha gözəl və yaddaqalan olur.

Qonaq gedərkən də ədəb qaydalarını qorumaq lazımdır. Ev sahibinə təşəkkür etmək, göstərilən diqqəti yüksək qiymətləndirmək və xoş sözlərlə sağollaşmaq gözəl ənənədir. “Əziyyət çəkdiniz”, “Çox sağ olun, bizi çox gözəl qarşıladınız”, “Allah evinizə bərəkət versin” kimi sözlər sadə görünsə də, böyük hörmət ifadə edir.

Qonaqpərvərlik ailədə uşaqlara da öyrədilməlidir. Uşaq kiçik yaşlarından evə gələn qonağı salamlamalı, böyüklərə hörmət göstərməli, qonağın sözünü kəsməməli və süfrə mədəniyyətinə riayət etməlidir. Bu davranışlar uşağın gələcəkdə cəmiyyət içində özünü düzgün aparmasına böyük təsir göstərir. Tərbiyə yalnız nəsihətlə deyil, gündəlik davranış nümunələri ilə formalaşır.

Qonaqpərvərlikdə böyüklərə hörmət xüsusi yer tutur. Yaşlı qonaq evə daxil olduqda onun qarşılanması, rahat əyləşməsi və ehtiyaclarının nəzərə alınması ailənin tərbiyə səviyyəsini göstərir. Böyüyün sözünə qulaq asmaq, onun xatirələrinə və həyat təcrübəsinə hörmətlə yanaşmaq da mənəvi mədəniyyətin göstəricisidir.

Qonaqpərvərlik insanları bir-birinə yaxınlaşdırır. Bəzən uzun müddət görüşməyən insanlar bir süfrə ətrafında toplaşaraq əvvəlki xatirələri yada salır, söhbət edir və münasibətlərini daha da möhkəmləndirirlər. Belə görüşlər ailə bağlarının, dostluğun və qohumluq münasibətlərinin qorunmasına kömək edir.

Qonaq qarşılamaq həm də dinləmək mədəniyyətidir. Qonağın danışmasına imkan vermək, sözünü kəsməmək, onun fikirlərinə hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Hər insanın düşüncəsi və həyat təcrübəsi fərqlidir. Qarşı tərəfin fikri bizim düşüncəmizlə üst-üstə düşməsə belə, onu dinləmək və hörmət etmək yüksək mədəniyyətin əlamətidir.

Qonaqlıq zamanı mübahisəli mövzulara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Heç bir qonağı narahat vəziyyətə salmaq, onun şəxsi həyatını sorğu-suala çəkmək, maddi vəziyyəti haqqında suallar vermək, ailə məsələlərinə həddindən artıq müdaxilə etmək düzgün deyil. Xüsusilə insanın şəxsi həyatına hörmət etmək qonaqlıq mədəniyyətinin mühüm qaydalarındandır.

Qonaqpərvər insan qarşısındakı şəxsi olduğu kimi qəbul etməyi bacarır. İnsanların geyimi, dünyagörüşü, həyat tərzi və düşüncələri fərqli ola bilər. Qonağın fərqliliyini məsxərəyə qoymaq, onunla istehza etmək və ya onu narahat edən sözlər söyləmək qonaqpərvərliyə ziddir. Hörmət hər bir münasibətin təməlidir.

Müasir dövrdə həyat tərzimiz dəyişsə də, qonaqpərvərlik ənənəsinin mahiyyəti dəyişməməlidir. Həyatın sürətlənməsi və gündəlik qayğıların artması insan münasibətlərinə verilən dəyəri azaltmamalıdır. Əksinə, insanların bir-birinə vaxt ayırması, görüşməsi, hal-əhval tutması və səmimi söhbət etməsi daha qiymətli olur.

Qonaqpərvərlik yalnız evdə qonaq qəbul etmək deyil. İş yerində yeni gələn insanı xoş qarşılamaq, məktəbdə yeni şagirdə kömək etmək, başqa şəhərdən və ya ölkədən gələn insana hörmətlə yanaşmaq da bu mədəniyyətin nümunəsidir. İnsan harada olursa-olsun, öz davranışı ilə ailəsinin, tərbiyəsinin və mənəvi dəyərlərinin təmsilçisinə çevrilir.

Qonaqpərvərlik milli-mənəvi dəyərlərimizin yaşadılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Hər bir ailə öz davranışı ilə bu gözəl ənənəni gələcək nəsillərə ötürür. Uşaqlar böyüklərinin qonaqları necə qarşıladığını, necə süfrə açdığını, necə danışdığını və necə yola saldığını görərək öyrənirlər. Buna görə qonaqpərvərlik sadəcə bir adət deyil, həm də tərbiyə məktəbidir.

Əsl qonaqpərvərlik imkanla deyil, niyyətlə ölçülür. İmkanı məhdud olan bir insanın ürəkdən təqdim etdiyi bir stəkan çay, səmimi söhbət və xoş münasibət bəzən böyük və təmtəraqlı süfrədən daha qiymətli ola bilər. Çünki insanın yaddaşında çox vaxt süfrənin zənginliyindən daha çox, ona göstərilən münasibət qalır.

Qonaqpərvərlik həm də ürəkləri yaxınlaşdıran mənəvi körpüdür. İnsanlar bir-birinin evinə getdikcə, söhbətləşdikcə, süfrə başında xoş anlar yaşadıqca aralarındakı münasibətlər möhkəmlənir. Qohumluq, dostluq və qonşuluq əlaqələri belə görüşlər vasitəsilə daha da güclənir.

Qonaq qarşılayarkən ən mühüm qaydalardan biri də təvazökarlıqdır. Ev sahibi öz imkanlarını nümayiş etdirməyə çalışmamalı, qonağı özündən aşağı hiss etdirməməlidir. Qonaqlıq yarış deyil. Əsas məqsəd kiminsə daha zəngin süfrə açması deyil, insanların bir-birinə xoş münasibət göstərməsidir.

Eyni zamanda qonağın da ev sahibinin imkanlarını nəzərə alması vacibdir. Ev sahibinin maddi vəziyyətini müzakirə etmək, süfrədə çatışmayan nələrisə qabartmaq, başqa evlərlə müqayisə aparmaq və ya həddindən artıq tələb irəli sürmək qonaqlıq ədəbini pozur. Qonaq öz davranışı ilə ev sahibinə rahatlıq verməlidir.

Qonaq qarşılamaq mədəniyyətində təşəkkür etmək də mühüm yer tutur. İnsan ona göstərilən diqqəti adi hal kimi qəbul etməməlidir. Ev sahibinin hazırlığı, vaxtı və zəhməti qiymətləndirilməlidir. Səmimi təşəkkür münasibətlərin daha da gözəlləşməsinə səbəb olur.

Qonaqpərvərlik xalqımızın milli xarakterində mühüm yer tutan mənəvi sərvətlərdən biridir. Bu dəyərin qorunması hər birimizin üzərinə düşən vəzifədir. Çünki adət-ənənələr yalnız danışmaqla deyil, yaşatmaqla gələcək nəsillərə ötürülür. Qonağı hörmətlə qarşılamaq, ona diqqət göstərmək, süfrəsini bölüşmək və xoş sözlə yola salmaq insanlıq mədəniyyətinin gözəl nümunəsidir.

Qonaqpərvərlik insanın evinin qapısından başlayıb ürəyinə qədər uzanan gözəl bir mənəvi dəyərdir. Qonaq qarşılamaq ədəbi isə bu dəyərin davranışda ifadəsidir. Gülərüz qarşılamaq, salam vermək, rahat yer göstərmək, hal-əhval tutmaq, diqqətlə dinləmək, süfrə açmaq, hörmətlə davranmaq və xoş sözlə yola salmaq qonaqpərvərliyin əsas xüsusiyyətlərindəndir.

Əsl qonaqpərvərlik zəngin süfrə ilə deyil, zəngin ürəklə ölçülür. İnsan qarşısındakına hörmət və səmimiyyət göstərirsə, ən sadə görüş belə unudulmaz ola bilər. Qonağın evə gətirdiyi sevinc, söhbət və xoş xatirələr insanlar arasındakı münasibətləri daha da möhkəmləndirir.

Bu gözəl ənənəni qorumaq, uşaqlarımıza öyrətmək və gündəlik həyatımızda yaşatmaq hər birimizin mənəvi borcudur. Çünki qonağa göstərilən hörmət əslində insana, insan münasibətlərinə və mənəvi dəyərlərə göstərilən hörmətdir. Qapımızı açarkən yalnız evimizi deyil, ürəyimizi də açmağı bacarmalıyıq. Qoy hər evə gələn qonaq oradan xoş təəssürat, gözəl xatirə və səmimi münasibət hissi ilə ayrılsın.

Sevil Azadqız