Bəhram Bilaloğlu - Haqqın qarşısında kimlik  üstünlük təşkil etmir.

YAZARLAR 09:51 / 16.11.2026 Baxış sayı: 2132

İnsan bəzən elə düşünür ki, dünya onun qurduğu hesabların, yaratdığı münasibətlərin və əldə etdiyi imkanların ətrafında fırlanır. Özünü müəyyən bir mövqedə güclü hiss etdikcə başqalarının haqqını tapdalamağı, kiminsə yolunu bağlamağı, birinin halal zəhmətini digərinə verməyi adi bir qərar hesab edir. Elə zənn edir ki, arxasında dayanan insanlar, tutduğu vəzifə, topladığı sərvət və yaratdığı əlaqələr onu hər cür məsuliyyətdən uzaq saxlaya bilər. Halbuki insanın qurduğu dünya ilə Allahın yaratdığı kainatın qanunları eyni deyil. Birincisində insan özünə üstünlük verə bilər, ikincisində isə heç kəs haqqın fövqündə dayana bilməz.

Allahın insanı xəbərdar etməsi üçün hər zaman başqa bir bəndəni vasitəçi seçməsi vacib deyil. Bəzən insanın qarşısına çıxan hadisələr, təbiətin dəyişən mənzərələri, gözlənilməz sınaqlar və həyatın ani dönüşləri onu düşünməyə, öz əməllərini yenidən nəzərdən keçirməyə çağırır. Qurani-Kərimdə təbiət hadisələrinin Allahın qüdrətinin nişanələri olduğu bildirilir. Göyün üzünü örtən bulud, torpağı canlandıran yağış, hər şeyi silkələyən külək, insanın iradəsindən asılı olmayaraq baş verən təbii hadisələr yaradılışın möhtəşəmliyini xatırladır. İnsan bunlara yalnız fiziki hadisələr kimi deyil, öz varlığını və məsuliyyətini düşünmək üçün də baxmalıdır.

Əlbəttə, hər yağışın, hər fırtınanın və hər təbii hadisənin konkret bir insana verilmiş cəza və ya xəbərdarlıq olduğunu söyləmək insan idrakının hüdudlarını aşmaqdır. Allahın hikmətinin bütün tərəflərini insan bilə bilməz. Ancaq bir həqiqət var: təbiətin qüdrəti qarşısında aciz qalan insan özünü kainatın sahibi hesab etməməli, həyatın ona verdiyi hər sınaqdan ibrət götürməyi bacarmalıdır.

Bəzən insan başqasının haqqına girir, amma həmin anda nə bir etiraz eşidir, nə də qarşısında onu dayandıracaq bir qüvvə görür. Elə düşünür ki, susan insanlar razıdır, gecikən ədalət isə heç vaxt gəlməyəcək. Halbuki haqqın qorunması yalnız insanların dərhal verdiyi cavabdan ibarət deyil. İnsanların görmədiyi, bilmədiyi və hesaba almadığı bir mənəvi məsuliyyət də var. Haqqı tapdalanan insanın səsini eşitməyənlər bir gün öz əməllərinin qarşısında dayanmalı olacaqlar.

Ən ağır mənəvi korluq insanın etdiyi haqsızlığı özünə haqq qazandıraraq davam etdirməsidir. Birinin halal qazancına göz dikmək, zəhmətinin qarşılığını verməmək, vəzifə və səlahiyyətdən istifadə edərək kiminsə haqqını mənimsəmək, sonra da bunu adi idarəçilik qərarı kimi təqdim etmək insanın öz vicdanı qarşısında qurduğu ən təhlükəli tələdir. Çünki haqsızlıq bir dəfə baş verdikdə onun zərəri təkcə maddi itki ilə ölçülmür. Bəzən bir insanın gələcəyinə, ailəsinin güzəranına, övladlarının ümidlərinə və mənəvi dünyasına toxunur.

İnsanın vəzifəsi böyüdükcə məsuliyyəti də böyüyür. Ona etibar edilən mövqe başqalarının taleyi üzərində şəxsi hökmranlıq qurmaq üçün deyil, ədaləti qorumaq üçündür. Kiminsə haqqını kəsib digərinə vermək, yaxud həmin haqqın bir hissəsini öz mənfəətinə çevirmək sadəcə maddi mənimsəmə deyil, mənəvi əmanətə xəyanətdir. Bir neçə nəfərin öz aralarında qurduğu mənfəət birliyi də bu həqiqəti dəyişə bilməz. Onlar bir-birlərini müdafiə edə, bir-birlərinin yanlışlarına göz yuma bilərlər, lakin heç bir insan birliyinin qüdrəti ilahi ədalətin ölçüsünü dəyişdirmək gücündə deyil.

Qurani-Kərimin Qiyamət günü haqqında təsvirlərindən biri insanı xüsusilə düşündürür: həmin gün insan öz ən yaxınlarından belə uzaqlaşacaq, qardaşından, anasından, atasından, həyat yoldaşından və övladlarından qaçacaq. Çünki hər kəs öz hesabının, öz aqibətinin qayğısına qalacaq. Bu mənzərə insanın dünyada arxalandığı münasibətlərin əbədilik daşımadığını, ilahi hesab qarşısında hər kəsin fərdi məsuliyyət daşıdığını göstərir.

Dünyada kiminsə arxasında dayanmaq, onun səhvini ört-basdır etmək, haqsızlığını müdafiə etmək mümkündür. Amma Qiyamət gününün hesabında heç bir yaxınlıq, vəzifə, sərvət və nüfuz insanı öz əməllərinin məsuliyyətindən azad edə bilməz. Bu gün birinin haqqını digərinə verənlər, sabah öz əməllərinin hesabını başqasının adına yaza bilməyəcəklər. Çünki ilahi ədalətdə insanın kimliyi deyil, əməlinin mahiyyəti əsasdır.

Bəzən insan dünya nemətlərini toplamaqla elə məşğul olur ki, ömrünün necə tükəndiyini hiss etmir. Gəncliyini, enerjisini, sağlamlığını, mənəvi rahatlığını sərvətə dəyişir. Bir zamanlar başqasının haqqını mənimsəyərək qazandığı maddi üstünlüyü özünün uğuru hesab edir. Lakin zaman öz hökmünü verdikcə insan anlayır ki, topladığı sərvət ona keçmiş illərini qaytara bilməz. İtirdiyi etibarı, qırdığı qəlbi, məhrum etdiyi insanın haqqını və öz mənəvi rahatlığını pulla bərpa etmək mümkün deyil.

İnsanın ən böyük yanılması cəzasız qalmağı günahsız olmaqla qarışdırmasıdır. Hər haqsızlığın nəticəsi dərhal görünməyə bilər. Bəzən zərərçəkən insanın ahı illərlə ürəyində qalar, bəzən haqqın bərpası gecikər, bəzən də haqsızlıq edən şəxs uzun müddət özünü qalib hesab edər. Ancaq gecikən ədaləti yox olmuş ədalət saymaq olmaz. İnsan bilməlidir ki, Allahın hökmü insanın qurduğu zaman ölçüsünə və hesabına tabe deyil.

Burada başqa bir həqiqət də unudulmamalıdır: insan başqasının başına gələn müsibəti seyr edib onu mütləq ilahi cəza kimi təqdim etməməlidir. Çünki kimin hansı sınaqdan keçdiyini, hansı hadisənin hansı hikmətə bağlı olduğunu yalnız Allah bilir. Bizə düşən başqalarının taleyi haqqında hökm vermək deyil, öz əməllərimizə nəzər salmaq, haqqa riayət etmək və heç kimin ahına səbəb olmamaqdır.

Bəlkə də insanın ən böyük mənəvi imtahanı əlində imkan olduğu zaman başqasının haqqını qorumağı bacarmasıdır. Güclü olmaq kiminsə yolunu bağlamaq deyil, zəifin haqqını müdafiə etməkdir. Vəzifəli olmaq insanları özündən asılı vəziyyətə salmaq deyil, onların etibarına layiq olmaqdır. Sərvətli olmaq isə başqasının məhrumiyyətindən faydalanmaq deyil, öz halal qazancının bərəkətini yaşamaqdır.

İnsan bir gün bu dünyadan köçəcək. Nə kreslosu onunla gedəcək, nə vəzifəsinin adı, nə də illərlə topladığı nüfuz. Geridə qalan yalnız əməllərinin insan talelərində yaratdığı izlər olacaq. Kimi xeyirxahlığı ilə xatırlanacaq, kimi də vaxtilə tapdaladığı haqların acı xatirəsi ilə. Elə buna görə də insan yaşadığı müddətdə özündən sonra hansı izləri qoyacağını düşünməlidir.

Haqqın qarşısında heç kəsin kimliyi üstünlük təşkil etmir. Nə yüksək vəzifə, nə böyük sərvət, nə də güclü himayə insanı əməllərinin məsuliyyətindən xilas edə bilər. Çünki dünya insanın özünü haqlı çıxara bildiyi bir məkan olsa da, axirət hər kəsin həqiqətlə üzləşəcəyi hesab günüdür.

Bəzən insanı bir söz oyadır, bəzən bir hadisə düşündürür, bəzən də həyatın öz axarında qarşısına çıxan mənzərələr ona dayanıb geriyə baxmağı öyrədir. Əsas məsələ bu xəbərdarlıqları necə qəbul etməkdir. Çünki insanın ən böyük bədbəxtliyi haqqı bilməməsi deyil, haqqı bildiyi halda ondan üz döndərməsidir.