İnsan həyatı boyu müxtəlif sınaqlarla qarşılaşır. Bəzən elə hadisələr baş verir ki, insanın daxilindəki ağrı sözə çevrilmir, yaşadığı haqsızlıq isə heç bir izahla yüngülləşmir. Belə məqamlarda insanın özünə, həyata və inandığı dəyərlərə münasibəti üzə çıxır. Çünki insanın həqiqi mahiyyəti yalnız rahat günlərində deyil, çətinliklərin qarşısında necə dayandığında da görünür.

Hər ağrı insanı zəiflətmir, hər itki onu məğlub etmir. Bəzən insanı böyüdən məhz yaşadığı çətinliklər olur. Ancaq bunun üçün ağrının içində itib-batmamaq, baş verənləri yalnız öz məğlubiyyəti kimi qəbul etməmək lazımdır. Həyatın insandan aldığı hər şey onun daxilindəki bütün sərvətləri əlindən ala bilməz. İnam, vicdan, mərhəmət və səbir insanın özündə qoruyub saxlamalı olduğu ən qiymətli dəyərlərdir.

İman da yalnız dilin ifadə etdiyi bir həqiqət deyil. O, insanın davranışında, seçimlərində, başqalarına münasibətində özünü göstərməlidir. Çətinliyə düşən insanın şikayət etməsi təbiidir. Lakin şikayətin içində ümidsizliyə qapılmaqla dərdini anlayaraq çıxış yolu axtarmaq arasında böyük fərq var. İnam insanı hisslərindən məhrum etmir, ona hisslərinin əsirinə çevrilməmək gücü verir.

Şükür anlayışı da bu nöqtədə öz həqiqi mənasını tapır. Şükür insanın dərdini gizlətməsi, haqsızlığa susması və ya hər şeylə razılaşması demək deyil. Şükür sahib olduqlarının qədrini bilmək, itirdiklərinin qarşısında mənəvi tarazlığını qorumaq və həyatın çətinlikləri içərisində belə ümidini itirməməkdir. İnsan bəzən əlində olan nemətlərin fərqinə yalnız onları itirmək təhlükəsi ilə üzləşəndə varır. Halbuki müdriklik nemətin qədrini onun yoxluğunda deyil, varlığında bilməkdir.

Həyatın yükü isə hər kəsin çiyninə eyni ağırlıqda düşmür. Birinin zahirən adi görünən problemi başqasının bütün dünyasını sarsıda bilər. Buna görə də insanları yaşadıqları çətinliklərə görə mühakimə etmək doğru deyil. Heç kimin daxilində hansı fırtınaların qopduğunu tam bilmirik. Bəzən gülümsəyən bir insanın ürəyində illərin yorğunluğu, susan bir insanın daxilində isə heç kimə danışa bilmədiyi bir dünya yaşayır.

Məhz buna görə mərhəmət insan münasibətlərinin ən vacib dayaqlarından biridir. Başqasının dərdini anlamaq üçün mütləq eyni ağrını yaşamaq lazım deyil; bəzən səmimi bir münasibət, diqqətlə dinləmək və vaxtında uzadılan əl kifayət edir. İnsanların bir-birinə dayaq olduğu yerdə çətinliklər öz ağırlığını tamamilə itirməsə də, dözülməz olmaqdan çıxır.

İnsanın mənəvi dəyəri qazandığı şöhrətlə də ölçülmür. Şöhrət insanı tanıda bilər, lakin onu həqiqətən tanıdan xarakteridir. Adın dillərdə dolaşması ilə qəlblərdə yaşamaq eyni şey deyil. Bir insanın uğurları unudula, qazandığı mövqe əldən çıxa bilər. Ancaq onun başqasına etdiyi yaxşılıq, göstərdiyi sədaqət, qoruduğu haqq və qoyub getdiyi mənəvi iz uzun müddət yaşaya bilər.

Əslində, insanın özündən sonra nə qoyub getməsi onun həyatda nə qədər yer tutduğundan daha əhəmiyyətlidir. Bəziləri böyük sərvətlər toplayır, bəziləri böyük adlar qazanır. Elələri də var ki, heç bir təmtəraqlı iz qoymadan insanların yaddaşında yaşayırlar. Çünki insanı unudulmaz edən hər zaman sahib olduqları deyil, başqalarının həyatına qatdıqlarıdır. Əgər bir insanın varlığı kiməsə güc, ümid və inam veribsə, deməli, onun həyatı yalnız öz sərhədləri daxilində qalmayıb.

Mənəvi güc də məhz burada başlayır. Güclü insan heç vaxt yorulmayan, heç vaxt sınmayan insan deyil. Güclü insan yorğunluğuna baxmayaraq özünü toparlamağı, sarsıntıdan sonra yenidən ayağa qalxmağı bacarandır. O, öz ağrısını başqasına zülm etmək üçün bəhanəyə çevirmir. Yaşadığı çətinlikləri başqalarını incitmək üçün səbəb deyil, onları daha yaxşı anlamaq üçün bir təcrübə hesab edir.

Belə insanlar ətrafındakılara sözlə deyil, daha çox davranışları ilə təsir göstərirlər. Onların səbirli mövqeyi ümidsizliyə düşənə dayaq, iradəsi tərəddüd edənə nümunə olur. Həqiqi mənəvi üstünlük başqalarını özündən aşağı görməkdə deyil, öz gücünlə başqalarının da güclənməsinə şərait yaratmaqdadır.

Həyatda hər şeyə qarşı çıxmaq, hər mübahisədə qalib gəlmək və hər haqsızlığa eyni sərtliklə cavab vermək insanı həqiqətə yaxınlaşdırmır. Bəzən inad insanın yolunu açmaq əvəzinə, onu öz yaratdığı maneələrin içində saxlayır. Müdriklik isə hansı məqamda dayanmağı, hansı məqamda geri çəkilməyi, hansı məqamda fərqli yol seçməyi bacarmaqdır. İstiqamətini dəyişmək həmişə məğlubiyyət deyil; bəzən insanın ən böyük qələbəsi yanlış istiqamətdən vaxtında dönməsidir.

Əlbəttə, yaxşılıq etmək haqqından imtina etmək, mərhəmət göstərmək isə haqsızlığa boyun əymək anlamına gəlməməlidir. İnsan həm mərhəmətli, həm də prinsipial ola bilər. Haqqını qoruyarkən vicdanını itirməmək, haqsızlığa qarşı çıxarkən özünü haqsızlığın daşıyıcısına çevirməmək əsl mənəvi yetkinlikdir. Çünki pisliyə qarşı mübarizədə insanın qoruması gərəkən ən böyük dəyər öz daxilindəki yaxşılıqdır.

Baharın gəlişi təbiətin yenidən canlanmasıdır. Qışın sərtliyindən sonra torpaq yenidən nəfəs alır, qurumuş budaqlarda həyat əlamətləri görünür. İnsan da mənəvi baxımdan belə bir yenilənməyə ehtiyac duyur. Bəzən qəlbin üzərinə yığılan inciklikləri azaltmaq, keçmişin ağırlığından azad olmaq və həyata başqa gözlə baxmaq lazımdır. İnsan daxilindəki qaranlığı böyütməklə deyil, ona işıq gətirməklə dəyişir.

Bəlkə də insanın ən böyük sınağı ona edilən pislikdən sonra necə davranmasıdır. İntiqamın verdiyi rahatlıq ötəri, onun doğurduğu nəticələr isə uzunmüddətli ola bilər. Xeyirxahlıq hər zaman asan seçim deyil, lakin insanın öz mənəvi ucalığını qorumasına kömək edir. Başqasının qəlbində qaranlıq yaratmaq asandır; orada bir ümid işığı yandırmaq isə daha böyük iradə tələb edir.

Nəticədə, insanın həyatda qazandığı ən böyük uğur bütün çətinliklərdən uzaq yaşaması deyil, çətinliklərin içində öz mahiyyətini itirməməsidir. İnamını qorumaq, nemətlərin qədrini bilmək, başqasının ağrısını anlamaq, özündən sonra yaxşılıq izi qoymaq və qarşıdurmaların içində belə vicdanın səsini eşitmək insanın mənəvi bütövlüyünü yaradır.

Həyat hər kəsə öz sınağını verir. Kimi bu sınaqda sərtləşir, kimi sınır, kimi də yaşadığı ağrılardan daha mərhəmətli bir insan kimi çıxır. Əsas məsələ başımıza gələnlərin hamısını seçə bilməsək də, onlara münasibətimizi müəyyənləşdirmək imkanımızın olduğunu anlamaqdır.

İnsan dünyadan köçəndə onunla birlikdə bir çox maddi sərvət də öz əhəmiyyətini itirir. Geridə qalan isə çox vaxt söylədiyi sözlərdən daha artıq, yaşatdığı hisslər, qoruduğu dəyərlər və insanların yaddaşında buraxdığı iz olur. Buna görə də ömrü yalnız yaşamaqla kifayətlənmək olmaz; onu mənalandırmaq lazımdır. Çünki həyatın həqiqi gözəlliyi insanın neçə il yaşamasında deyil, yaşadığı illər ərzində neçə qəlbə ümid, neçə insana güc və neçə həyata sevinc bəxş edə bilməsindədir.