İnsanın ömrü ilk baxışdan təbiətin fəsillərinə bənzəyir. Hər kəsin həyatında bir bahar, bir yay, bir də payız var. Ancaq təbiətdən fərqli olaraq, insanın fəsilləri təqvimlə dəyişmir. Bəzən ömrünün ən gözəl çağında qışın soyuğunu yaşayır, bəzən də saçlarına payızın sarılığı çökəndə ruhunda yeni bir bahar baş qaldırır. Çünki insanın yaşadığı zamanla daxilində daşıdığı zaman heç də həmişə üst-üstə düşmür.

Həyatın elə məqamları olur ki, insan keçmişinə dönüb baxarkən itirdiyi imkanları, yarımçıq qalan arzuları, vaxtında bəsləyə bilmədiyi ümidləri xatırlayır. Düşünür ki, kaş bəzi şeylər başqa cür olardı, kaş zamanında daha çox sevilər, daha az yorular, daha çox anlaşılardı. Lakin həyat geriyə dönmək üçün deyil, yaşananlardan nəticə çıxarıb irəliyə baxmaq üçün verilmiş bir nemətdir. İnsan bəzən öz səhlənkarlığının, bəzən başqalarının laqeydliyinin, bəzən də zamanın amansız sınaqlarının qurbanına çevrilir. Ən ağırı isə budur ki, bəzi qırılmalar insanın daxilində baş verir, amma onların səsini heç kim eşitmir.

Sevgi də insan ömrünün ən həssas məqamlarından biridir. İki insanın eyni duyğuda birləşməsi hələ onların eyni taleyi bölüşməsi demək deyil. Biri qorumaq istəyərkən digəri uzaqlaşa, biri münasibətin yaşaması üçün çabalayarkən digəri onun tükənməsinə səbəb ola bilər. Beləcə, bir zamanlar bütöv görünən hisslər parçalanır. Məhəbbətin ən böyük sınağı yalnız sevmək deyil, həm də sevdiyinin ruhuna toxunmadan onunla bir yol gedə bilməkdir. Çünki sevgi yalnız alovlanmaqdan ibarət deyil, həm də istiliyini qorumaq məsuliyyətidir.

İnsan bəzən öz daxilindəki işığı başqasının soyuqluğundan qorumağa çalışır. Lakin hər kəsin qəlbindəki istiliyi qorumaq mümkün olmur. Bəzi münasibətlərdə duyğuların rəngi dəyişir, sevincin yerini səssizlik, ümidin yerini gözlənti, gözləntinin yerini isə təəssüf tutur. Bununla belə, insan yaşadığı məyusluqlara görə həyata küsməməlidir. Çünki bir münasibətin sona çatması həyatın sona çatması deyil. Bir çiçəyin solması baharın bir daha gəlməyəcəyi anlamına gəlmir.

Təbiətin ən böyük hikməti yenilənmək qüdrətindədir. Torpaq qışın sərtliyindən sonra yenidən canlanır, ağaclar budaqlarına təzə həyat gətirir, köklərin dərinliyində gizlənən qüvvə yeni tumurcuqlara çevrilir. Bu, sadəcə təbiətin qanunu deyil, insan ruhuna verilən bir mesajdır. Hər bir sonluğun daxilində yeni başlanğıc ehtimalı yaşayır. Yetər ki, insan özünü keçmişin kölgəsində həbs etməsin. Bəzən insanın ən böyük qələbəsi itirdiklərini geri qaytarmaq deyil, itkilərinə baxmayaraq özünü yenidən kəşf etməkdir.

İnsanın yaradılışında elə bir ilahi hikmət var ki, o, yalnız gördükləri ilə ölçülə bilməz. Bədən torpaqdan güc alır, ruh isə mənəvi ucalığa can atır. İnsan öz varlığını dərk etdikcə anlayır ki, onun qarşısında duran dağlar yalnız coğrafi yüksəkliklər deyil. Bunlar düşüncənin, iradənin, əqidənin və mənəvi kamilliyin sınaqlarıdır. Bəzən insanın keçməli olduğu ən çətin məsafə iki nöqtə arasındakı yol deyil, öz daxilindəki qorxu ilə inam arasındakı məsafədir.

Allahın yaratdığı kainatda hər varlığın öz yeri, hər hadisənin öz hikməti var. İnsan bu böyük yaradılış nizamında öz məsuliyyətini dərk etməlidir. Ona verilən ömür yalnız yaşamaq, qazanmaq və sahib olmaq üçün deyil, həm də yaratmaq, yaxşılıq etmək, iz qoymaq və mənəvi yüksəlişə nail olmaq üçündür. Əsl böyüklük insanın özünü başqalarından üstün görməsində deyil, öz nəfsinə qalib gəlməsində, haqqın qarşısında əyilməsində və vicdanını hər cür mənfəətdən uca tutmasındadır.

Bəzən insan özünü kiçik hesab etdiyi anlarda belə, daxilində böyük bir dünyanın daşıyıcısı olduğunu unudur. Onun düşüncələri dağlar qədər uca, arzuları üfüqlər qədər geniş, ruhu isə zamanın sərhədlərini aşacaq qədər dərin ola bilər. Lakin bu böyüklük iddia ilə deyil, əməl və əxlaqla təsdiqini tapmalıdır. İnsan özünü tanıdıqca həm qüdrətini, həm də məsuliyyətini anlayır. Çünki özünü dərk etmək başqalarına hökm etmək deyil, öz varlığının qarşısında cavabdeh olmaqdır.

Həyatın hansı fəslində olmağımızdan asılı olmayaraq, daxilimizdəki baharı qorumaq bizim mənəvi borcumuzdur. Keçmişin peşmanlıqları sabahın ümidlərini məhv etməməli, insanların soyuqluğu qəlbimizdəki mərhəməti soldurmamalıdır. Zaman hər kəsdən nələrisə alır, amma düşünən, inanan və mübarizə aparan insana yenidən başlamaq fürsəti də verir.

Axı insanın ən böyük əsəri öz ömrüdür. Bu əsərin səhifələrini zaman yazsa da, onun mənasını insanın əməlləri, əqidəsi və ruhunun ucalığı müəyyən edir. Hər kəs bir gün öz yolunun izlərinə baxacaq. O zaman nə sahib olduğu sərvət, nə qazandığı şöhrət, nə də keçdiyi məsafə əsas olacaq. Əsas olan bu dünyadan necə bir insan kimi keçdiyi, kimlərin qəlbində yaxşılıqla xatırlandığı və Yaradanın qarşısında hansı vicdanla dayandığıdır.

İnsan torpaqdan yaransa da, onun mənəvi ucalığı göylərə yönələ bilər. Elə yaşamaq lazımdır ki, ömrün payızı gəlsə belə, ruhun baharı heç vaxt solmasın.