İnsan bəzən bir damla göz yaşının içində bütöv bir ömrün mənasını tapır. Çünki hər göz yaşı kədərin ifadəsi deyil; elə göz yaşları var ki, insanın ruhunda gizlənən həqiqətlərin üzə çıxmasına, qəlbin öz mənəvi mənşəyini xatırlamasına səbəb olur. Göz yaşı bəzən dilin söyləyə bilmədiyi etiraf, sözün ifadə edə bilmədiyi peşmanlıq, ağlın dərk etməkdə çətinlik çəkdiyi ilahi həqiqətlərə doğru atılan ilk addımdır.

Mənəvi yolun başlanğıcı çox vaxt insanın öz acizliyini dərk etdiyi məqamdan başlayır. İnsan dünya qarşısında nə qədər qüdrətli görünsə də, bir an gəlir ki, sahib olduqlarının heç birinin ruhundakı boşluğu doldura bilmədiyini anlayır. O zaman anlayır ki, insanın böyüklüyü sahib olduğu nemətlərin çoxluğu ilə deyil, qəlbinin hansı həqiqətə bağlı olması ilə ölçülür. Maddi dünyanın sərhədləri daxilində hər şeyin bir sonu, hər sevincin bir kölgəsi, hər görüşün bir ayrılığı var. Lakin insan ruhunun həqiqətə olan ehtiyacı zamanın ölçüləri ilə məhdudlaşmır.

Fanilik yalnız ölümün mövcudluğu demək deyil. Fanilik insanın hər gün qarşılaşdığı, lakin çox zaman fərqinə varmadığı bir həqiqətdir. Dünən əlimizdə olanın bu gün əlimizdən çıxması, güvəndiyimiz insanların dəyişməsi, illərin səssizcə ömrümüzdən keçməsi bizə dünyanın müvəqqəti olduğunu xatırladır. Təəssüf ki, insan bəzən keçiciliyi bildiyi halda, bütün varlığı ilə keçici olanlara bağlanır. Elə bilir ki, topladığı sərvət, qazandığı şöhrət, tutduğu məqam onun varlığını əbədiləşdirəcək. Halbuki zaman hər kəsin qarşısına eyni sualı qoyur: Sən bu dünyadan nə apardın və arxanda hansı mənəvi izləri qoydun?

Bu sualın cavabı insanı öz daxilinə səfər etməyə məcbur edir. Həmin səfərdə nə dünya malı yol yoldaşı olur, nə də insanın özünə biçdiyi böyüklük libası. Burada yalnız vicdanın səsi, qəlbin hesabatı və Yaradan qarşısında duyulan məsuliyyət qalır. İnsan özünü tanıdıqca başqalarını mühakimə etməkdən uzaqlaşır, öz nöqsanlarını gördükcə mərhəmətin mahiyyətini daha dərindən anlayır. Çünki mənəviyyat insanın başqalarının qüsurlarını sadalamaq qabiliyyəti deyil, öz nəfsinin qarşısında ədalətli ola bilmək qüdrətidir.

İlahi hikmətə doğru yol da məhz bu idrakdan keçir. Allahı tanımaq yalnız dil ilə ifadə olunan inam deyil; bu inamın insanın davranışında, münasibətində, ədalətində və mərhəmətində təzahür etməsidir. Dua edən qəlbin başqasının dərdinə biganə qalması, ibadət edən dilin insan haqqına toxunması, həqiqətdən danışan insanın öz həyatında həqiqətdən uzaq olması mənəvi kamilliyin ruhuna ziddir. Çünki ilahi eşq insanı yalnız səcdəyə deyil, həm də insanlığa, haqqa, ədalətə və vicdana çağırır.

Göz yaşı ilə başlayan mənəvi yolun ən mühüm mərhələsi insanın ağrını idraka çevirməsidir. Ağlamaq insanı zəif etmir; əgər o göz yaşları qəlbi saflaşdırırsa, insanı daha mərhəmətli, daha təvazökar və daha ədalətli edirsə, deməli, həmin ağrı ruhun oyanışına xidmət edir. Lakin göz yaşı özlüyündə mənəvi kamilliyin ölçüsü deyil. Əsas məsələ insanın göz yaşından sonra necə dəyişməsidir. Əgər bir damla yaş insanı haqsızlıqdan çəkindirir, qəlbində mərhəmət oyadır, nəfsinin hökmündən azad edirsə, həmin damla artıq adi bir duyğunun deyil, mənəvi yüksəlişin ifadəsinə çevrilir.

Həqiqətə yetişmək istəyən insan zamanla anlayır ki, dünya ilə əlaqəni kəsmək deyil, dünya nemətlərinin əsirinə çevrilməmək lazımdır. İnsan yaşamalı, sevməli, çalışmalı, yaratmalı, lakin bütün bunların fövqündə öz mənəvi məsuliyyətini unutmamalıdır. Çünki dünyanın içində yaşayıb dünyanın faniliyini dərk etmək, nemətlərdən bəhrələnib onların sahibi olmadığını bilmək böyük bir idrak mərhələsidir.

Bəlkə də insanın ən böyük qələbəsi öz nəfsinə hakim olduğu, ən böyük zənginliyi qəlbini kin və tamahdan təmizlədiyi, ən böyük azadlığı isə faniliyin cazibəsindən qurtularaq əbədi həqiqətə üz tutduğu andır. Bu yolun sonu maddi ölçülərlə müəyyən edilə bilməz. Çünki ilahi hikmət insan idrakının tükənən sərhədlərindən daha genişdir. İnsan nə qədər öyrənsə də, dərk etdiklərinin qarşısında hələ nə qədər öyrənilməli həqiqətlərin dayandığını görür.

Nəticədə anlayırıq ki, göz yaşı bəzən bir ayrılığın deyil, bir qovuşmanın başlanğıcıdır. İnsan özündən uzaqlaşdıqca deyil, öz həqiqətinə yaxınlaşdıqca Yaradanı daha dərindən dərk etməyə çalışır. Fanilikdən əbədiyyətə, duyğudan idraka, idrakdan hikmətə uzanan bu səfərdə ən böyük sərvət təmiz qəlb, ən doğru istiqamət haqq, ən ali məqsəd isə Allahın razılığıdır.

Çünki insanın həqiqi mənəvi böyüklüyü nə qədər yaşaması ilə deyil, yaşadığı ömrün içində nə qədər həqiqətə yaxınlaşması ilə ölçülür. Və bəzən bütün bir ömrün ifadə edə bilmədiyi mənəvi həqiqəti bir damla göz yaşı insana anlatmağa kifayət edir.