Əbülfət Mədətoğlunun bu dördlükləri insanın daxili sarsıntılarını, çarəsizliyini və mənəvi böhranını əks etdirən dərin psixoloji, fəlsəfi poeziya nümunəsidir. Şeirin əsas mövzusu maddi və mənəvi sıxıntılar qarşısında insanın yaşadığı xəcalət, tənhalıq və qürur hissidir.

Şeir klassik qoşma formasında, heca vəznində yazılmışdır. Misra daxili qafiyələr və rədif ("utanır") ahəngi gücləndirir. Xalq dilinə yaxın, sadə, lakin emosional cəhətdən çox ağırdır. "Durumun üşüməsi" və "qürurun üşüməsi" maddi çətinliyin daxili aləmə vurduğu soyuq zərbəni göstərir. Üzdəki əriməyən təbəssüm ilə gözdəki kiriməyən (sakitləşməyən) kədər ziddiyyət təşkil edir. Bu, insanın dərdini gizlətmək üçün taxdığı məcburi maskadır.

"Sözün duzunun qaçması" ifadənin kəsərini, dadını itirdiyini, çarəsizliyin dili belə lal etdiyini simvolizə edir. Şair "cib" (maddiyyat) ilə "əl" (əmək, hərəkət), "cism" (bədən) ilə "ölüm" arasında dramatik bağlar qurur. Ümidin "gülümdən utanması" obrazı isə gözlənilən xoş günlərə olan inamın belə artıq utanc hissinə çevrildiyini bəyan edir. Müəllif dözümün səssizcə üyünməsini (unudulmasını, aşınmasını) təsvir edərək, insanın taleyə qarşı üsyansız, daxili bir çöküş yaşadığını oxucuya bədii şəkildə çatdırır.

"Səssizcə üyünür dözümüm" misrası şeirin ən ağır fəlsəfi və psixoloji yükünü daşıyan sətirdir. "Üyünmək" feili taxılın dəyirmanda üyüdülərək una, toza çevrilməsini ifadə edir. Şair insanın dözümünü, səbrini dəyirmandakı dənə bənzədir. Həyatın çətinlikləri bir dəyirman daşı kimi insanın dözümünü yavaş-yavaş əzir və yox edir.

Bu proses daxildə gedir. İnsan qışqırmır, üsyan etmir, dərdi ilə tək qalır. Daxili çöküşün və ağrının gizli yaşandığını göstərir. Misra insanın mənəvi tükənmə nöqtəsini təsvir edir. Dözümün un-fəsil olması, artıq insanın tab gətirə biləcək heç bir gücünün qalmadığını simvolizə edir.

İkinci ŞEİR

QALSIN

Getmə, dayan, geri bax

Qoy ruhum diri qalsın...

Baxışın möhürlənsin -

Üzümdə yeri qalsın!

Dayan, keçim soluna

Nur çilənsin yoluna...

Sevinc girsin qoluna -

Kədərsə , geri qalsın!

Dayan, duy gülün səsin

Əbülfət gülümsəsin!

Məzarı bilinməsin-

Hadi tək, şeri qalsın!

Şeirin bədii təhlili:

Əbülfət Mədətoğlunun bu lirik əsəri, insanın fiziki keçiciliyi ilə ruhun və sənətin əbədiyyəti arasındakı dialoqu əks etdirən fəlsəfi-lirik nümunədir.

Şeirin görünən qatı sevgi və ayrılıq dramıdır. Lakin daxili qatında insanın mənəvi varlığını qorumaq çabası durur. Seirin ideyası, cismani varlığın (bədənin, məzarın) yox olması qaçılmazdır, lakin yaradıcılıq və sevgi insanı ölümsüzləşdirir.

Maddiyyatın müvəqqətiliyi qarşısında mənəviyyatın və sənətin zamansızlığı problemi qoyulur. Şeir dördlük şəklində, klassik xalq şeiri (gəraylı) ritminə yaxın, lakin müasir sərbəst-heca keçidləri ilə qurulub. Hər bir bənd dinamik əmrlərlə ("dayan", "geri bax", "keçim") başlayır. Bu da oxucuda zamanı durdurmaq istəyi hissi yaradır. Birinci bənd maddi ayrılığa qarşı mənəvi müqavimətdir. Müəllif "baxışın möhürlənsin" deyərək sevgini vizual yaddaşda dondurmaq istəyir. İkinci bənddə lirik qəhrəman sevgilisinin soluna (ürək tərəfinə) keçərək onun yollarını nurlandırmaq, kədəri öz üzərinə götürmək istəyir.

Üçüncü bənd kulminasiya və fəlsəfi yekundur. Burada poetik "Mən" öz ölümünü və unudulmasını qəbul edir, lakin sənətinin qalmasını şərt qoyur. Şair şeirin emosional təsirini artırmaq üçün zəngin bədii vasitələrdən istifadə edib: "Ruhun diri qalması", "baxışın möhürlənməsi", "nur çilənməsi", "sevincin qola girməsi". Bu obrazlar hissləri canlandırır. Sevinc və kədər, diri qalmaq və məzar: Bu ziddiyyətlər həyatın və ölümün vəhdətini göstərir. Hər bəndin başında işlənən "Dayan" nidası şeirə daxili bir ritm və dramatik gərginlik qatır. Şeirin ən ağır fəlsəfi yükü son misralardadır: "Məzarı bilinməsin - Hadi tək, şeri qalsın!"

Şair burada böyük Azərbaycan romantiki Məhəmməd Hadiyə istinad edir. Hadinin məzarının itkin düşməsi tarixi bir faktdır. Əbülfət Mədətoğlu öz taleyini Hadinin taleyi ilə eyniləşdirir. Müəllif bəyan edir ki, şair üçün fiziki nişanə (məzar) önəmli deyil, onun əsl varlığı bəşəriyyətə yadigar qoyduğu şeirdir.

Bu əsər sadə bir ayrılıq şeiri deyil. Müəllif fərdi hisslərdən (baxış, sevinc, kədər) başlayaraq ümumbəşəri və fəlsəfi bir həqiqətə – sənətkarın ölümsüzlüyü ideyasına ucalır. Şeir həm lirik zərifliyi, həm də fəlsəfi dərinliyi ilə seçilir.

Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi.

Filoloq. AYB, AJB-nin üzvü.

Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist