Açar sözlər: dağ-mədən ekologiyası, mineral-xammal ehtiyatları, ekoloji təhlükəsizlik, faydalı qazıntılar, tullantıların idarə olunması, rekultivasiya, ekoloji monitorinq, davamlı inkişaf.

Xülasə

Məqalədə Azərbaycan Respublikasında dağ-mədən ekologiyasının inkişafının zəruriliyi, mineral-xammal ehtiyatlarından səmərəli istifadə və dağ-mədən sənayesinin ətraf mühitə mümkün təsirləri nəzərdən keçirilir. Ölkənin mürəkkəb geoloji quruluşu, filiz və qeyri-filiz faydalı qazıntılarının müxtəlifliyi, dağlıq ərazilərin təbii-coğrafi xüsusiyyətləri bu sahədə kompleks elmi tədqiqatların aparılmasını tələb edir. Dağ-mədən müəssisələrinin fəaliyyətində su ehtiyatlarının qorunması, tullantıların təhlükəsiz idarə edilməsi, texnogen pozulmuş torpaqların rekultivasiyası, müasir monitorinq sistemlərinin tətbiqi və ekoloji risklərin qabaqcadan qiymətləndirilməsi əsas istiqamətlər kimi müəyyən edilir. Məqalədə, həmçinin Azərbaycan Respublikasında dağ-mədən ekologiyasının elmi, texnoloji və təşkilati inkişaf perspektivləri üzrə təkliflər irəli sürülür. 

Azərbaycan Respublikası zəngin mineral-xammal ehtiyatlarına və mürəkkəb geoloji quruluşa malik ölkələrdən biridir. Böyük Qafqaz və Kiçik Qafqaz dağ sistemləri, Kür dağarası çökəkliyi və digər geoloji-struktur vahidlər ölkə ərazisinin faydalı qazıntılar baxımından müxtəlifliyini şərtləndirir. Tarixən neft və qaz sənayesi ilə tanınan Azərbaycanda, eyni zamanda, dəmir filizi, mis, qızıl, polimetal filizləri, alunit, molibden, tikinti materialları və digər mineral ehtiyatlar da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ölkəmizdə mövcud olan Daşkəsən, Filizçay qrup yataqları, Gədəbəy, Zəylik, Parağaçay və başqa yataqlar Azərbaycanın mineral-xammal bazasının formalaşmasında mühüm rol oynayan obyektlərdir. Bu yataqların geoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış şəkildə mənimsənilməsi ölkənin sənaye potensialının genişləndirilməsi üçün imkanlar yaradır.
Lakin mineral ehtiyatların iqtisadi dəyəri yalnız onların yerin təkindən çıxarılması ilə müəyyən edilmir. Xammalın hasilatı və emalı zamanı yaranan tullantıların miqdarı, enerji və su sərfi, istehsal proseslərinin texnoloji səviyyəsi, ətraf mühitə təsirlər və sonradan pozulmuş ərazilərin bərpası da ümumi iqtisadi səmərəliliyin mühüm göstəriciləridir.
Bu baxımdan dağ-mədən ekologiyasının inkişafı Azərbaycanın mineral-xammal ehtiyatlarından istifadənin müasir mərhələsində xüsusi aktuallıq kəsb edir. Dağ-mədən ekologiyası geologiya, mineralogiya, geokimya, hidrogeologiya, geomorfologiya, mühəndis geologiyası, ekologiya və iqtisadiyyat elmlərinin qarşılıqlı əlaqəsinə əsaslanan kompleks elmi istiqamət kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Məqalənin əsas məqsədi Azərbaycanda dağ-mədən ekologiyasının inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirmək, mövcud imkan və potensial riskləri ümumiləşdirmək, mineral ehtiyatlardan səmərəli istifadə ilə ətraf mühitin mühafizəsini uzlaşdıran elmi-praktik təkliflər hazırlamaqdır.

1.    Azərbaycanda dağ-mədən ekologiyasının inkişafının zəruriliyi

Dağ-mədən ekologiyasının əsas vəzifəsi faydalı qazıntıların axtarışı, kəşfiyyatı, hasilatı və emalı proseslərinin təbii sistemlərə təsirini öyrənmək, bu təsirlərin qarşısının alınması və ya azaldılması yollarını müəyyənləşdirməkdir. Bu elmi istiqamət mineral ehtiyatlardan istifadə zamanı iqtisadi səmərəliliklə ekoloji təhlükəsizlik arasında optimal tarazlığın yaradılmasına xidmət edir.
Azərbaycanın dağlıq və dağətəyi ərazilərində faydalı qazıntı yataqlarının mənimsənilməsi zamanı relyefin mürəkkəbliyi, yamacların dayanıqlığı, səth və yeraltı suların hərəkəti, torpaq eroziyası, sürüşmə prosesləri və təbii ekosistemlərin həssaslığı nəzərə alınmalıdır. Açıq üsulla aparılan mədən işləri zamanı torpaq örtüyünün götürülməsi, relyefin dəyişdirilməsi, örtük süxurlarının yığılması və yolların çəkilməsi landşaftın ilkin vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Filizlərin emalı zamanı əmələ gələn tullantıların tərkibində müəyyən şəraitdə ətraf mühitə yayıla bilən kimyəvi elementlər və minerallar mövcud ola bilər. Xüsusilə sulfid mineralları ilə zəngin tullantıların oksigen və su ilə təması nəticəsində turşu mədən drenajı yarana bilər. Belə hallarda suların turşulaşması və bəzi metalların həll olaraq miqrasiya etməsi ehtimalı artır. Bununla belə, konkret yataqda belə riskin mövcudluğu filiz və tullantı süxurların mineralogiyası, geokimyəvi xüsusiyyətləri və hidrogeoloji şərait əsasında müəyyən edilməlidir.
Digər mühüm məsələ su ehtiyatlarının mühafizəsidir. Dağ-mədən müəssisələrinin fəaliyyətində texnoloji suya tələbat, tullantı sularının tərkibi və onların idarə olunması sistemləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Su hövzələrinə mümkün təsirlərin qiymətləndirilməsi yalnız mədən sahəsi ilə məhdudlaşmamalı, çay hövzəsinin aşağı axın hissələri və əlaqəli ekosistemlər də nəzərə alınmalıdır.
Beləliklə, dağ-mədən ekologiyasının inkişafı yalnız ekoloji problemlərin aradan qaldırılması üçün deyil, həm də yataqların uzunmüddətli, təhlükəsiz və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış istismarı üçün zəruridir.

2.    Mineral-xammal ehtiyatlarından kompleks və səmərəli istifadə

Dağ-mədən ekologiyasının perspektivli istiqamətlərindən biri mineral xammalın kompleks mənimsənilməsidir. Filizlərin tərkibində əsas faydalı komponentlə yanaşı, əlavə iqtisadi dəyərə malik elementlər də ola bilər. Bu komponentlərin aşkar edilməsi və texnoloji cəhətdən mümkün olduğu hallarda istehsala cəlb edilməsi mineral ehtiyatlardan istifadə səviyyəsini yüksəldə, tullantıların həcmini və əlavə hasilata olan ehtiyacı azalda bilər.
            Bəzi filiz yataqlarımızda keçmişdə əlavə komponentlərin tam istifadə edilməməsi məsələsi artıq məlumdur. Bu nümunələr mineral xammalın yalnız əsas komponent üzrə deyil, bütün mümkün faydalı komponentlər baxımından qiymətləndirilməsinin vacibliyini göstərir. Bununla belə, həmin komponentlərin müasir şəraitdə sənaye miqyasında çıxarılmasının məqsədəuyğunluğu ehtiyatların yenidən qiymətləndirilməsi, texnoloji sınaqlar və iqtisadi hesablamalar əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Kompleks istifadə aşağıdakı tədbirləri əhatə etməlidir:
•    filizlərin və tullantı süxurların ətraflı mineraloji-geokimyəvi tədqiqi;
•    əsas və əlavə faydalı komponentlərin müəyyənləşdirilməsi;
•    filizsaflaşdırma texnologiyalarının təkmilləşdirilməsi;
•    texnoloji tullantılardan mümkün təkrar xammal mənbəyi kimi istifadə imkanlarının araşdırılması;
•    su və enerji sərfinin azaldılması;
•    istehsal itkilərinin və ekoloji risklərin minimuma endirilməsi.
Bu istiqamətdə hər bir yatağa fərdi yanaşma tələb olunur. Tullantıların təkrar emalı yalnız onların tərkibi, texniki imkanlar, enerji sərfi, iqtisadi səmərəlilik və ekoloji təhlükəsizlik birlikdə qiymətləndirildikdən sonra həyata keçirilməlidir.

3.    Dağ-mədən müəssisələrinin ətraf mühitə təsirinin qiymətləndirilməsi

Dağ-mədən ekologiyasının inkişafında əsas prinsiplərdən biri ekoloji risklərin istehsala başlanmazdan əvvəl müəyyən edilməsidir. Bunun üçün yatağın layihələndirilməsi mərhələsində ərazinin ilkin ekoloji vəziyyəti öyrənilməli, mümkün təsirlər qiymətləndirilməli və onların qarşısının alınması üçün tədbirlər planı hazırlanmalıdır.
Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 2018-ci il tarixli “Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi haqqında” Qanunu nəzərdə tutulan fəaliyyətlərin ətraf mühitə və insan sağlamlığına təsirlərinin müəyyənləşdirilməsi, təhlili, aradan qaldırılması və ya azaldılması üçün hüquqi əsas yaradır. Qanunun əlavəsində yataqlardakı filizlərdən metalın çıxarılması, hasilatı, işlənilməsi və emalı layihələri ƏMTQ tələb olunan fəaliyyətlər sırasına daxil edilmişdir.
Bu qiymətləndirmə çərçivəsində atmosfer havası, yerüstü və yeraltı sular, torpaq, landşaft, bitki və heyvanat aləmi, biomüxtəliflik, əhalinin sağlamlığı və sosial-iqtisadi şərait nəzərə alınmalıdır.
Dağ-mədən layihələrində ilkin ekoloji tədqiqatlar gələcək monitorinq üçün müqayisə bazası yaratmalıdır. Mədən fəaliyyəti başlamazdan əvvəl suyun kimyəvi tərkibinin, torpağın geokimyəvi göstəricilərinin, havanın keyfiyyətinin və təbii ekosistemlərin vəziyyətinin müəyyən edilməsi sonradan baş verən dəyişiklikləri obyektiv qiymətləndirməyə imkan verir.
Ekoloji qiymətləndirmə formal sənəd hazırlanması ilə məhdudlaşmamalıdır. Onun nəticələri mədən layihəsinin texnoloji sxeminə, tullantı anbarlarının yerləşdirilməsinə, su təchizatı sisteminə, rekultivasiya layihəsinə və fövqəladə hallara hazırlıq tədbirlərinə real təsir göstərməlidir.

4.    Tullantıların təhlükəsiz idarə olunması və müasir texnologiyalar

Dağ-mədən sənayesində ekoloji təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biri tullantıların idarə olunmasıdır. Hasilat zamanı örtük və yan süxurlar, filizsaflaşdırma prosesində isə müxtəlif fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərə malik tullantılar yaranır. Onların tərkibi və təhlükəlilik dərəcəsi yatağın geoloji quruluşundan, filizlərin mineral tərkibindən və tətbiq olunan emal texnologiyasından asılıdır.
Tullantıların idarə olunması zamanı ilk növbədə onların həcminin azaldılması, mümkün faydalı komponentlərin ayrılması, təhlükəli xüsusiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və qalan materialın təhlükəsiz saxlanılması təmin edilməlidir. Tullantı anbarlarının layihələndirilməsi zamanı geoloji və hidrogeoloji şərait, seysmik risklər, yağıntılar, səth axınları və mümkün qəza ssenariləri nəzərə alınmalıdır.
Perspektivli tədbirlər sırasına aşağıdakılar daxildir:
1.    Tullantı anbarlarının mühəndis-geoloji və geotexniki təhlükəsizliyinin müntəzəm qiymətləndirilməsi.
2.    Sızmaların qarşısını alan örtük, drenaj və su toplama sistemlərinin tətbiqi.
3.    Tullantı sularının təmizlənməsi və texnoloji proseslərdə təkrar istifadəsi.
4.    Tullantıların kimyəvi və mineralogiya xüsusiyyətlərinin dövri təhlili.
5.    Qəza risklərinin qiymətləndirilməsi və fövqəladə hallara hazırlıq planlarının hazırlanması.
6.    Tullantıların yerləşdirilməsi və idarə olunması üzrə rəqəmsal nəzarət sistemlərinin qurulması.
Müasir texnologiyaların tətbiqi zamanı yalnız istehsal məhsuldarlığı deyil, su və enerji sərfi, tullantıların həcmi, çirkləndiricilərin yayılma ehtimalı və sonrakı bərpa xərcləri də qiymətləndirilməlidir. Müvafiq şəraitdə qapalı su dövriyyəsi, avtomatlaşdırılmış ölçmə sistemləri, az tullantılı texnologiyalar və istehsal proseslərinin rəqəmsal modelləşdirilməsi ekoloji göstəricilərin yaxşılaşdırılmasına kömək edə bilər

5.    Pozulmuş torpaqların rekultivasiyası və ekosistemlərin bərpası

Dağ-mədən işləri nəticəsində pozulmuş torpaqların bərpası ekoloji təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsidir. Rekultivasiya yalnız mədən fəaliyyətinin sonunda həyata keçirilən tədbir kimi deyil, yatağın istismarı dövründə mərhələlərlə planlaşdırılan proses kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Rekultivasiyanın texniki mərhələsi relyefin sabitləşdirilməsini, təhlükəli yamacların möhkəmləndirilməsini, tullantıların düzgün yerləşdirilməsini, səth axınlarının tənzimlənməsini və torpağın münbit qatının mümkün qədər qorunmasını əhatə edir. Bioloji mərhələdə isə yerli iqlim və torpaq şəraitinə uyğun bitki örtüyünün bərpası, eroziyanın azaldılması və ekosistemin tədricən sabitləşdirilməsi nəzərdə tutulur.
Azərbaycanın dağlıq ərazilərində rekultivasiya layihələri hazırlanarkən yamacların meyilliyi, süxurların fiziki-mexaniki xüsusiyyətləri, yağıntıların paylanması, su axınları və yerli bitki növlərinin ekoloji tələbləri nəzərə alınmalıdır. Bərpa tədbirlərinin nəticələri torpaq örtüyünün inkişafı, bitkilərin yaşama göstəriciləri, eroziyanın intensivliyi və suyun keyfiyyəti üzrə uzunmüddətli müşahidələrlə yoxlanılmalıdır.
Mədən bağlandıqdan sonra da müəyyən müddət ərzində monitorinqin davam etdirilməsi vacibdir. Çünki bəzi hidrogeoloji və geokimyəvi proseslər hasilat başa çatdıqdan sonra da davam edə bilər. Buna görə mədən bağlanması planı, rekultivasiya layihəsi və bağlanmadan sonrakı ekoloji nəzarət vahid sistem kimi hazırlanmalıdır.

6.    Azərbaycanda dağ-mədən ekologiyasının inkişaf perspektivləri

Azərbaycanda dağ-mədən sənayesinin inkişafı mineral ehtiyatların daha səmərəli istifadəsi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi üçün imkanlar açır. Bununla yanaşı, sənayenin inkişafı ekoloji idarəetmə sistemlərinin, monitorinqin və ərazilərin bərpası tədbirlərinin də eyni vaxtda gücləndirilməsini tələb edir.
Bəlli olduğu kimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2026-cı il 23 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasında dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” təsdiq edilmişdir.
Dövlət Proqramı ölkədə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin dayanıqlı inkişafının təmin edilməsi, yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal sahələrinin genişləndirilməsi və qeyri-neft sənayesinin rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılması məqsədilə hazırlanmışdır.
Proqramın icrası nəticəsində müvafiq sahələrdə hasilat və emal potensialının artırılması, rəqabətqabiliyyətli və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalının genişləndirilməsi, yerli və xarici investisiyaların cəlb edilməsi, qeyri-neft ixracının artırılması, yeni iş yerlərinin yaradılması, eləcə də regionların sosial-iqtisadi inkişafına töhfənin gücləndirilməsi gözlənilir.
Dövlət Proqramının əsas istiqamətlərindən biri Filizçay polimetal və Söyüdlü (Zod) qızıl yataqları da daxil olmaqla, Naxçıvan, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında, habelə ölkənin digər regionlarında yerləşən perspektivli əlvan və nəcib metal yataqlarının istismara hazırlanması və filiz emalı imkanlarının genişləndirilməsidir. Bu məqsədlə filizlərin hasilatı və emalı üzrə layihələrə yerli və xarici investisiyaların cəlb edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Bununla yanaşı, alüminium sənayesinin inkişafı məqsədilə Zəylik alunit yatağının xammal potensialından istifadə imkanlarının qiymətləndirilməsi və alüminium sənayesinin xammal bazasının möhkəmləndirilməsi nəzərdə tutulur. Qara metallurgiya sənayesinin inkişafı istiqamətində isə Daşkəsən dəmir filizi yataqlarının ehtiyatları və iqtisadi potensialı əsasında ölkədaxili metallurgiya müəssisələrinin yaradılması imkanlarının reallaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi Azərbaycanın mineral-xammal potensialından səmərəli istifadə edilməsinə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesində istehsal zəncirinin inkişafına, yerli xammal əsasında yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalına və ölkənin sənaye potensialının gücləndirilməsinə xidmət edəcəkdir.
 Proqramda  təbiətin mühafizəsi və ekoloji standartların təmin olunması məsələləri də vurğulanmışdır. Bu istiqamət dağ-mədən ekologiyasının elmi və tətbiqi əhəmiyyətini daha da artırır.
Azərbaycan şəraitində inkişaf perspektivlərini aşağıdakı əsas istiqamətlər üzrə qruplaşdırmaq olar.
6.1. Elmi tədqiqatların və ekoloji-geoloji məlumat bazasının genişləndirilməsi
Dağ-mədən rayonları üzrə vahid ekoloji-geoloji məlumat bazasının yaradılması mühüm vəzifələrdən biridir. Belə baza yataqların geoloji quruluşu, filizlərin mineral tərkibi, hidrogeoloji şərait, torpaqların geokimyəvi xüsusiyyətləri, su və hava keyfiyyəti, tullantıların tərkibi və rekultivasiya tədbirləri barədə məlumatları birləşdirməlidir.
Məlumatların coğrafi informasiya sistemlərində toplanması müxtəlif göstəricilərin məkan üzrə müqayisəsinə, riskli sahələrin müəyyən edilməsinə və dəyişikliklərin dinamik izlənməsinə imkan verər.
Ali təhsil və elmi-tədqiqat müəssisələrinin, geoloji xidmətlərin və dağ-mədən müəssisələrinin əməkdaşlığı ilə tətbiqi tədqiqatların genişləndirilməsi də vacibdir. Xüsusilə geokimyəvi proseslər, turşu mədən drenajı, tullantıların sabitliyi, su dövriyyəsi və rekultivasiya üzrə yerli şəraitə uyğun metodikaların hazırlanması məqsədəuyğundur.
6.2. Rəqəmsal ekoloji monitorinq sistemlərinin yaradılması
Müasir dağ-mədən ekologiyasının inkişafı fasiləsiz və etibarlı məlumatların əldə olunmasından asılıdır. Bunun üçün suyun keyfiyyətini, tozlanmanı, səs-küyü, tullantı anbarlarının dayanıqlığını və digər göstəriciləri izləyən avtomatlaşdırılmış ölçmə vasitələrindən istifadə oluna bilər.
Peyk təsvirləri, məsafədən zondlama, coğrafi informasiya sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları mədən sahələrinin genişmiqyaslı müşahidəsinə kömək edə bilər. Bu vasitələr torpaq örtüyündə dəyişikliklərin, eroziya sahələrinin, bitki örtüyünün vəziyyətinin və rekultivasiya nəticələrinin qiymətləndirilməsində faydalıdır.
Rəqəmsal monitorinq sistemləri laboratoriya analizlərini əvəz etməməli, onları tamamlamalıdır. Ölçmə nəticələri akkreditə olunmuş laboratoriyalarda aparılan təhlillərlə yoxlanmalı, məlumatların keyfiyyəti və müqayisəolunma səviyyəsi təmin edilməlidir.
6.3. Su ehtiyatlarının qorunması və təkrar istifadəsi
Dağ-mədən müəssisələrinin suya tələbatının azaldılması və tullantı sularının təhlükəsiz idarə olunması gələcək inkişafın prioritetlərindən biri olmalıdır. Texnoloji proseslərdə suyun təkrar dövriyyəyə qaytarılması yeni su mənbələrindən istifadəni azalda bilər.
Eyni zamanda, mədən sahələrində yağış sularının idarə olunması, çirkab sularının ayrılması, drenaj sistemlərinin qurulması və su hövzələrində ilkin ekoloji vəziyyətin müəyyən edilməsi vacibdir. Xüsusilə dağlıq ərazilərdə çayların mövsümi rejimi, daşqın ehtimalı və yeraltı sularla qarşılıqlı əlaqə layihələndirmə zamanı nəzərə alınmalıdır.
6.4. Mineral xammalın kompleks emalı və tullantıların azaldılması
Dağ-mədən ekologiyasının inkişafı mineral xammalın daha dolğun emalına və faydalı komponentlərin mümkün qədər tam istifadəsinə əsaslanmalıdır. Bu məqsədlə filizlərin texnoloji xüsusiyyətlərinin yenidən öyrənilməsi, yeni zənginləşdirmə üsullarının sınaqdan keçirilməsi və tullantıların təkrar istifadəsi imkanlarının araşdırılması məqsədəuyğundur.
Tullantıların tikinti materialları və ya başqa sənaye məhsulları istehsalında istifadəsi yalnız onların kimyəvi və fiziki xüsusiyyətləri, potensial təhlükəliliyi, texniki standartlara uyğunluğu və iqtisadi səmərəliliyi təsdiqləndikdən sonra həyata keçirilməlidir.
6.5. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə ekoloji məsuliyyətin gücləndirilməsi
İşğaldan azad edilmiş ərazilər Azərbaycanın mineral-xammal potensialının öyrənilməsi və iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, bu ərazilərdə təbii ekosistemlərin bərpası, meşə və torpaq örtüyünün qorunması, su ehtiyatlarının mühafizəsi və ekoloji vəziyyətin obyektiv qiymətləndirilməsi xüsusi diqqət tələb edir.
Yeni mədən layihələri həyata keçirilərkən ərazilərin ilkin ekoloji vəziyyəti sənədləşdirilməli, mövcud pozuntularla yeni fəaliyyət nəticəsində yarana biləcək təsirlər fərqləndirilməlidir. Bu, həm elmi qiymətləndirmənin düzgünlüyü, həm də bərpa tədbirlərinin məqsədyönlü planlaşdırılması üçün vacibdir.
Dağ-mədən fəaliyyətinin genişləndirilməsi ekoloji bərpa tədbirləri ilə paralel aparılmalı, yeni istehsal sahələri əvvəlki ekoloji problemləri ağırlaşdırmamalıdır. Yataqların işlənməsi ilə bağlı qərarlar qəbul edilərkən biomüxtəliflik, su hövzələri, meşə sahələri, yaşayış məntəqələri və mədəni irs obyektləri üzrə risklər ayrıca qiymətləndirilməlidir.
6.6. Hüquqi və institusional mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi
Dağ-mədən ekologiyasının səmərəli inkişafı qanunvericilik tələblərinin ardıcıl icrası, dövlət nəzarəti, müəssisədaxili ekoloji idarəetmə və ictimai məlumatlandırma arasında əlaqənin gücləndirilməsini tələb edir.
Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi, ekoloji monitorinq, tullantıların idarə olunması və rekultivasiya tədbirləri layihənin bütün mərhələlərinə inteqrasiya edilməlidir. Ekoloji göstəricilər üzrə hesabatların şəffaflığı, məlumatların etibarlılığı və müvafiq nəzarət mexanizmlərinin səmərəliliyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bununla yanaşı, mədən layihələrində ekoloji öhdəliklərin maliyyələşdirilməsi, mədən bağlandıqdan sonra ərazinin bərpası üçün vəsaitlərin əvvəlcədən planlaşdırılması və məsuliyyət bölgüsünün dəqiq müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğundur.
6.7. Kadr hazırlığı və beynəlxalq təcrübədən istifadə
Dağ-mədən ekologiyasının inkişafı üçün geoloqların, dağ-mədən mühəndislərinin, hidrogeoloqların, geokimyaçıların, ekoloqların və ətraf mühit üzrə mütəxəssislərin birgə fəaliyyəti vacibdir. Ali təhsil proqramlarında dağ-mədən ekologiyası, ekoloji risklərin qiymətləndirilməsi, tullantıların idarə olunması, rekultivasiya və rəqəmsal monitorinq üzrə praktiki hazırlığın genişləndirilməsi məqsədəuyğundur.
Beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və uyğun metodların yerli geoloji, iqlim və hidrogeoloji şəraitə uyğunlaşdırılması da mühüm perspektivdir. Bunun üçün elmi müəssisələr, dövlət qurumları, sənaye şirkətləri və beynəlxalq tədqiqat təşkilatları arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi vacibdir.
7. Dağ-mədən ekologiyasının inkişafı üzrə prioritet tədbirlər
Yuxarıda göstərilən istiqamətlərin həyata keçirilməsi üçün aşağıdakı tədbirlər kompleksinin hazırlanması təklif olunur:
1.    Əsas dağ-mədən rayonları üzrə ekoloji-geoloji inventarlaşdırmanın aparılması və vahid məlumat bazasının yaradılması.
2.    Yeni və fəaliyyətdə olan mədənlər üçün su, torpaq, hava və biomüxtəliflik üzrə monitorinq proqramlarının təkmilləşdirilməsi.
3.    Filizsaflaşdırma tullantılarının mineraloji-geokimyəvi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi və potensial risklərin qiymətləndirilməsi.
4.    Tullantı anbarlarının dayanıqlığına, su sızmalarına və fövqəladə hallara dair nəzarətin gücləndirilməsi.
5.    Rekultivasiya və mədən bağlanması planlarının layihələndirmənin ilkin mərhələsindən hazırlanması.
6.    Su və enerji sərfini azaldan, tullantıların həcmini minimuma endirən texnologiyaların iqtisadi-ekoloji baxımdan qiymətləndirilməsi.
7.    Dağ-mədən ekologiyası üzrə elmi tədqiqatların və mütəxəssis hazırlığının genişləndirilməsi.
8.    Ekoloji məlumatların ictimaiyyət üçün əlçatanlığının, hesabatlılığın və maraqlı tərəflərin iştirakının artırılması.
9.    Mədən layihələrinin iqtisadi səmərəliliyi hesablanarkən ekoloji tədbirlərin, rekultivasiyanın və bağlanmadan sonrakı monitorinqin xərclərinin nəzərə alınması.
10.    Ekoloji göstəricilər üzrə nəticələrin müntəzəm qiymətləndirilməsi və tədbirlərin effektivliyinin ölçülə bilən meyarlarla yoxlanılması.
Bu tədbirlər dağ-mədən fəaliyyətinin yalnız hasilat həcmi və gəlirlilik baxımından deyil, həm də təbii ehtiyatların qorunması və uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizlik baxımından qiymətləndirilməsinə şərait yarada bilər.
 Nəticədə onu demək olar ki, Azərbaycan Respublikasının zəngin mineral-xammal ehtiyatları dağ-mədən sənayesinin inkişafı, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi və sənaye istehsalının şaxələndirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır. Lakin bu imkanların uzunmüddətli iqtisadi səmərəyə çevrilməsi mineral ehtiyatlardan istifadənin ekoloji təhlükəsizlik prinsipləri əsasında təşkil edilməsindən asılıdır.
Dağ-mədən ekologiyasının inkişafı üçün əsas şərtlər elmi əsaslandırılmış layihələndirmə, ətraf mühitə təsirin qabaqcadan qiymətləndirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi, tullantıların təhlükəsiz idarə olunması, su ehtiyatlarının qorunması və pozulmuş torpaqların mərhələli rekultivasiyasıdır. Bu tədbirlərin həyata keçirilməsi ekoloji risklərin azaldılmasına, mineral xammalın daha səmərəli istifadəsinə və mədən rayonlarında təbii sistemlərin davamlılığının qorunmasına xidmət edə bilər.
Gələcəkdə dağ-mədən ekologiyası Azərbaycanda geologiya, mühəndislik, ekologiya və iqtisadiyyat elmlərinin qovşağında inkişaf edən mühüm tətbiqi istiqamətlərdən birinə çevrilə bilər. Bunun üçün dövlət qurumlarının, elmi-tədqiqat müəssisələrinin, ali məktəblərin və dağ-mədən şirkətlərinin koordinasiyalı fəaliyyəti, eləcə də ekoloji nəticələrin şəffaf və müntəzəm qiymətləndirilməsi vacibdir.

Əsas prinsip ondan ibarət olmalıdır ki, mineral ehtiyatların mənimsənilməsi yalnız iqtisadi gəlir əldə edilməsi ilə məhdudlaşmasın. Bu proses təbii sərvətlərin qorunması, əhalinin sağlamlığının təmin edilməsi və gələcək nəsillər üçün əlverişli ətraf mühitin saxlanılması ilə uzlaşdırılmalıdır.

Azər Şükürov 

Ağamahmud Səmədov